جزوه درس مطالعات اجتماعي و افكار سنجي - 2
افكار عمومي:
در بين پديده‌هاي رواني جمعي، افكار عمومي گسترده‌ترين و آشكارترين آنهاست.
اين پديده شگفت كه با پويايي خود سرنوشت جامعه ها را رقم مي زند به موتوري مي‌ماند كه چرخ‌هاي اجتماعي را به گردش در مي‌آورد‌، ماشيني كه مي‌سازد، تخريب مي‌كند‌، تند مي‌رود‌، سرو صدا به راه مي‌اندازد و نيز خاموش مي‌شود.
افكار عمومي صداي مردم است، اين صدا در همه جا و همه وقت به شيوه هاي مختلف شنيده مي شود. افكار عمومي بخشي از تاريخ ملت‌هاست و در هر جامعه در بستر قالب‌هاي ارزشي، اجتماعي و فرهنگي آن جامعه شكل مي‌گيرد و تحول مي پذيرد.
ريشه ها و چگونگي شكل گيري افكار عمومي:
1-    ابداع مفهوم افكار عمومي  را به ژان ژاك روسو نسبت مي دهند.
2-     فكر افكار عمومي بعنوان نيروي سياسي توسط ال سي مرسيه سر چشمه گرفت.
3-  اصطلاح افكارعمومي به معناي امروزي  نخستين بار توسط ژاك نكر  وزير دارايي لويي شانزدهم در آغاز انقلاب كبير فرانسه مطرح شد.
نكر معتقد بود  افكار عمومي در جايگاه خود، مثل اينكه بر تخت نشسته باشد، جايزه مي‌دهد، تاج بر سرها مي‌زند، شهرت ها را افزايش مي دهد يا كاهش مي‌دهد.
پيشينه افكار عمومي:
1-    از آغاز تا قرون وسطي:
در زمان‌هاي گذشته كه رسانه‌هاي جمعي وجود نداشت‌، پديده بدوي معادل آنچه امروز احساس عمومي مي‌خوانيم وجود نداشت. شايد بتوان گفت كه قدمت افكار عمومي ريشه در تولد و بر پايي نخستين  دولت‌ها و كنش‌هاي تبليغاتي آنها در عرصه زندگي سياسي انسان دارد. مؤثرترين وسيله در اين دوره سخنوري است.
2-   از قرون وسطي تا عصر رنسانس:
در قرون ميانه حوزه‌هاي ارتباطي زندگي فردي و جمعي در محدودة حاكميت بي چون و چراي حكومت‌هاي اشرافي بود. دولت حاكم مطلق بود.
3-  از رنسانس تا قرن نوزدهم:
اختراع چاپ در نيمه قرن پانزدهم سرآغاز رسانه‌اي كردن فرهنگ مي‌باشد و فرصت مناسبي براي دولت‌ها جهت هدايت افكار عمومي بدست مي دهد.
4-   از قرن نوزدهم تا قرن حاضر:
دوران رشد سريع سرمايه‌داري در بسياري از كشورهاي جهان بود. در اين ايام گسترش وسايل ارتباطي و نهادهاي آموزشي، ‌سرعت گرفت و رقابت در بخش‌هاي اقتصادي توجه به مقولة افكار عمومي را افزايش داده است.
 
شايعه و افكار عمومي
 مفهوم شايعه و ويژگي هاي  آن:
شايعه يك داستان يا خبري است كه اصولاً از واقعيت به دور است اين داستان يا خبر در شرايطي پخش مي‌شود كه واقعيت در مورد آن موضوع مبهم مانده باشد .
پديده اي است كه واقع شدن و رخ دادن آن حقيقي يا غير حقيقي مي‌باشد .
افراد و گروه خاصي در جلو بردن  ( پيش بردن) آن موثرند و عموماً به آن دامن مي‌زنند و تأثير آن به كلي بيشتر مي‌باشد
برخي از كارشناسان تبليغات، شايعه را انتقال پيام يا خبري از طريق شفاهي مي‌دانند كه در اندك زمان محدودي مي‌تواند در سطح گسترده‌اي از جامعه انتشار يابد بي آنكه منبع آن شناخته شده باشد يا معلوم گردد از كجا سرچشمه گرفته است .
از نقطه نظر مذهبي‌، شايعه‌، معمولاً مجموعه‌اي است از « استهزاء »‌، « بهتان‌« ، « غيبت » و گاه «‌دشنام » كه از نظر شرعي گناه كبيره محسوب مي‌شود‌. از اين رو مي‌توان شايعه را يك گزارش تاييد نشده در باره حادثه اي دانست كه از طريق دهان به دهان صورت مي گيرد . ممكن است قسمتي از شايعه درست باشد .
شايعه در چه شرايطي رشد پيدا مي كند ؟
1) تفاوت بين ميزان عرضه و تقاضاي اطلاعات‌، يعني زماني كه ميزان تقاضا براي اطلاعات بيشتر از عرضة آن باشد. شايعه زائيدة فريب اطلاعاتي، اطلاعات غلط، ناقص و متضاد است . شايعه به هر شكل كه باشد در جوامع با بحران زياد، بيشتر افكار عمومي را تحت تأثير قرار مي دهد. بايد هر اتفاقي را زود به مردم گفت و همچنين دلايل و علت آن را بازگو كرد.
2) شايعه بيان بخشي از نگراني و اضطراب افكار عمومي است .
3) زماني كه ابهام و شك وجود داشته باشد. شايعه زائيدة ابهام است . شايعات در شرايطي رشد پيدا مي‌كند كه ابهامات و شك وجود داشته باشد . هر چه ابهام بيشتر باشد زايش شايعه بيشتر خواهد بود و البته لازم نيست كه ابهامات براساس يك سري دلايل منطقي رشد پيدا كرده باشد بلكه فقط كافي است گروهي از مردم ديد و تفكرشان با آنچه از طريق شايعه ارائه شده هماهنگ باشد.
 
 
 
برخورد متفاوت مردم با شايعه :
معمولاً افرادي كه شايعات را مي‌شنوند در برخورد با شايعه متفاوت عمل مي‌كنند. لذا مي‌توان آنها را به چهار گروه تقسيم كرد:
1. شايعه را باور نمي‌كنند. در پخش آن اثر گذار نيستند .
2. شايعه را باور مي‌كنند. در پخش آن مؤثر نيستند .
3. شايعه را باور مي‌كنند. در پخش آن مؤثر هستند .
4. شايعه را باور مي‌كنند. در پخش آن مؤثر هستند . به آن شاخ و برگ مي‌دهند .
 
ويژگي‌هاي شايعه :
 دو فرايند آشكار در شايعه وجود دارد:
1. فرايند تعديل ( به جزئيات تبديل شدن )
2. برجسته سازي هر رويدادي كه به صورت شايعه بيان مي‌شود‌، در جريان انتقال از فردي به فرد ديگر، دچار دگرگوني و تغييرات اساسي مي‌شود‌. و در پايان به شكلي بازگو مي‌گردد كه هيچ گونه شباهتي به اصل داستان نداشته است.
 
ساير ويژگي هاي شايعه :

1. منبع نامشخص
2. مخاطبان متنوع
3. مجراهاي انتقال رسمي و غير رسمي
4. سرعت بالا
5. استفاده از قيد زمان حال
6. هزينه اندك
7. قابليت پذيرش بالا
8. قابليت كنترل دشوار
9. توليد ساده
10 . مبارزه با آن پيچيده و دشوار

 
اهداف شايعه ساز
همانگونه كه گفته شده ، شايعه منبع ناشناخته دارد و اصولاً عده‌اي در پي بهره‌برداري از آن هستند. به همين جهت در زمان بحران فضاي مطلوبي براي شايعه وجود دارد و آنهايي كه از شايعه سود مي‌برند از اين فرصت‌ها به نحو شايسته‌اي بهره مي‌برند. لذا مي‌توان اهداف شايعه ساز از پخش اخبار كذب و شايعه را به شرح زير خلاصه كرد :
الف)  ايجاد بدبيني نسبت به مسؤلان يك جامعه
ب )  افزايش نگراني و اضطراب در مردم
ج ) بهره‌برداري سياسي
د ) بهره‌برداري اقتصادي
ه ) ترور شخصيت
و ) ايجاد فضاي ناسالم اجتماعي
ح )  ايجاد سرگرمي و وقت گذراني
 
روش‌هاي مقابله با شايعه
1. تضاد در گفته ها از بين برود
2. اطلاعات به طور كامل ارائه شود .
3. در زمان بحران به صورت ويژه عمل شود .
4. در برنامه‌ريزي رسانه‌اي و اطلاع‌رساني براساس فرهنگ‌هاي مختلف عمل شود .
5. حضور مسؤولان در ميان مردم
6. پرهيز از شعارهاي بدون عمل
7. ارايه يك تحليل و جمع‌بندي مشخص از شرايط حاكم بر كشور و در ميان گذاشتن واقعيات و مشكلات با مردم .
 
مهارت هاي ارتباطي
راهكار هاي ارتباط مؤثر:
ارتباط مؤثر رابطه ای است کلامی و غیرکلامی بین دو یا چندنفر که در طی آن، افراد می توانند عقاید، خواسته ها، نیازها و هیجانات خود را بیان نموده و به نوعی احساس رضایت دست یابند.
 
 اثرات برقراری ارتباط مؤثر با دیگران :
۱) تقویت اعتماد به نفس
۲) درک متقابل
۳) رضایت خاطر
۴) احساس سودمندی
۵) تقویت رشد اجتماعی، روحی، روانی و عاطفی
۶) تأمین بخشی از نیازهای اساسی انسان
۷) انتقال صریح پیام به دیگران
 
 
راهکارها و نکات مهم روانشناختی در ارتباط مؤثر:  ( شش مورد)
1)      افراد با هم تفاوت دارند:
با همه افراد نمی تواند به یک گونه حرف زد یا ارتباط برقرار کرد مهمترین گام، مخاطب شناسی است؛ یعنی شناخت ویژگی های شخصیتی دیگران و رفتار کردن متناسب با آن.
2)     روحیه هر فردی در رفتار او تأثیر گذار است :
 افراد در وضعیت های روحی متفاوت، رفتارهای مختلفی دارند.
مثلاً آیا وقتی خسته هستیم سؤال طرف مقابل را همان گونه پاسخ می دهیم که شاد و با نشاط هستم؟
3)    نگرش و دنیای هر فرد متفاوت است :
برخورد غیرمنطقی وجود ندارد! هر کس براساس منطق خود رفتار می‌کند، چون هر کس دنیا را از دید خود درک می کند؛ بنابراین بهتر است با افراد متفاوت برخوردهای متفاوت داشته باشیم. برای برقراری ارتباط مؤثر با دنیا و نگرش دیگران مقابله نکنیم بلکه نخست دنیای آنها را بپذیریم، به دنیا آنها پا بگذاریم و بعد او را به دنیای خود دعوت کنیم، به تعبیر شهید باهنر «از آنجایی شروع کنیم که او دوست دارد و به آنجایی ختم کنیم که خود دوست داریم».
4)     آدم ها را دوست داشته باشیم :
ما با کسانی که دوستشان داریم راحت‌تر به نتیجه می‌رسیم، بنابراین برای برقراری ارتباط مؤثر لازم است به اصول دیگران احترام بگذاریم حتی اگر آنها را قبول نداریم، با این کار محبت و دوست داشتن خود را به آنها نشان می‌دهیم.
5)     کوشش غیرمستقیم مؤثر است :
برای مثال در جلسه ای برگه هایی که پشت آنها پیام هایی مفید و هدفمند نوشته شده بود به عنوان کاغذ یادداشت بین اعضاء توزیع شد، با وجود اینکه به افراد توصیه ای برای خواندن مطالب نشده بود، اما همه اعضای جلسه پیام ها را خوانده بودند!
6)     مقاومت دیگران را درک کنیم:
اگر ضمن تلاش، برای ارتباط با فرد مقابل، او از خود مقاومت نشان داد و عباراتی از این قبیل به کاربرد: تو مرا درک نمی کنی، به او بگوییم «من احساس شما را می فهمم، اگر دوست داری درباره اش صحبت کنیم».
7)     خوب گوش دهیم :
در برقراری ارتباط موثر با دیگران خوب گوش کردن (گوش دادن فعال) به حرفهای طرف مقابل علاوه بر یک مهارت، یک هنر است وقتی کسی با ما حرف می زند باید سعی کنیم در چشمهایش نگاه کنیم و احساسات بیان شده او را درک کرده و با حرکت چشم، ابرو و ... به او نشان دهیم که مشتاقانه به سخنان او گوش می دهیم، از ارائه راه حل، نصیحت، قضاوت کردن و دستور دادن اکیداً بپرهیزیم چون اینها همه جزء سدها و موانع ارتباطی به شمار می آیند.
8)    دیگران را بدون قید و شرط بپذیریم :
دیگران را همان گونه که هستند بپذیریم و سعی نکنیم آنها را در قالب انتظار و خواسته خود شکل دهیم.
 
 
9)     روشن، کوتاه و گزیده سخن بگوییم:
عموماً پرحرفی و زیاد سخن گفتن نه تنها به ارتباط بهتر کمتر نمی کند بلکه مانع از ارتباط هم می شود.
به فرمایش امام علی علیه السلام : «خیر الکلام ما قل و مادلّ» بهترین کلام سخن کوتاه و گزیده است.
10)   مقدمه چینی زیاد و حاشیه پردازی مانع ارتباط است.
11)   در برقراری ارتباط با دیگران موقعیت زمانی و مکانی را مدنظر داشته باشیم.
12)  از تُن صدای مناسب استفاده کنیم:
مثلاً صدای بالا نشانه عصبانیت و هیجان است و تن صدای پایین غمگینی را نشان می دهد.
13) از آهنگ صدای مناسب استفاده کنیم :
بدانیم در کجا صحبت خود را بالابرده، کی پایین بیاوریم و کجا کش دار صحبت کنیم.
 
    مهارت هاي اساسي گوش دادن فعال
1 – مهارت توجه :
يعني توجه جسمي و غير كلامي به طرف مقابل كه به او نشان دهد دقيقاً به صحبت هاي او گوش مي دهيم مثلاً هنگام گوش دادن با بدني مايل به جلو، در فاصله ي مناسب، رو در روي گوينده قرار گرفته و نگاه ما تا شعاع نيم متري صورت گوينده باشد، ضمن پرهيز از رفتارهاي حواس پرت كن (بازي با كليد و سكه و...) سعي كنيم شنونده اي خشك و بي حركت نباشيم و محيط گفتگو را از عوامل مزاحم و ترس آور دور كنيم.
 
2 – مهارت پي گيري :
گاهي گوينده نگران و هيجان زده است كه در حالت هاي چهره، تُن صدا و رفتارهاي او نمايان مي شود، در اين صورت بايستي بدون زورگويي او را به صحبت كردن دعوت كنيم. مثلاً با استفاده از جملات در باز كن (امروز سرحال به نظر نمي رسي! خب ! – بعد چي شد! – ادامه بده ! ) با استفاده از كلمات تشويقي كوتاه (هوم – درسته – بله و ...) با استفاده از سؤال هاي كوتاه و باز و يا حتي گاهي سكوت توأم با توجه و مشاهده ي او مي تواند اين موانع را از ميان بردارد.
 
3 – مهارت انعكاسي :
يعني انعكاس توضيحات و احساسات و معاني درك شده از گوينده به خود او كه نشان دهنده ي درك و فهم و پذيرش او نزد شنونده است.
 
مراحل كامل روش تحقيق و افكار سنجي
 
دنیای امروز، جهان پیشرفت دانش و اطلاعات است و تحقیق منبع اصلی دانش هر رشته ای را تشکیل می‌دهد. رشته شما نیز برای پیشرفت به تحقیق نیاز دارد، زیرا افراد این حرفه جهت پاسخگویی به مددجویان، مدیران، سازمان‌ها و جامعه نیازمند ارائه مستندات کافی برای اعمال و کارهای خود هستند و این امر از طریق تحقیق که مهم‌ترین منبع دانش است تسهیل می گردد.  آغاز یک تحقیق با احساس وجود یک مشکل همراه است.
 در این مرحله آن احساس باید به صورت یک « پرسش » در آید و بیان شود. بدیهی است این پرسش مسائل روزمره تا مباحث و فرضیات پیچیده علمی را دربرگیرد.
به نظر می‌رسد در طول سالیان و از ابتدای حیات بشر‌،  انسان همیشه با تحقیق سروکار داشته است . آنچه در اینجا اهمیت دارد آنکه تحقیقی می تواند راهگشا باشد که بر اساس اصول و موازین علمی صورت پذیرد.
تحقیق در لغت به معنای پیدا کردن ، یافتن یا جستجوی حقیقت آورده شده است. تحقیق به روش علمی را مجموعه مقررات و قواعدی دانسته اند که چگونگی جستجو برای یافتن حقایق مربوط به یک موضوع را نشان می‌دهد.در جای دیگر آنراحقیقت پژوهی نامیده اند وگروهی از دانشمندان اینگونه تحقیق راعملی منظم که در نتیجه آن پاسخ هائی برای سوالات مندرج در موضوع تحقیق بدست خواهد آمد تعریف کرده‌اند.
جان دیوئی معتقد است: « اولین مرحله تحقیق احساس وجود یک مشکل  است؛ به این معنی که پژوهشگر در کار خویش با مانع یا مشکلی روبرو گردیده است که در حل آن ابهام یا تردید دارد و نمی تواند در مقابل آن ساکت بماند.»
 
تحقيقات علمي بر  دو مبنا انجام مي پذيرند:  1- هدف   2- ماهيت و روش
الف- تحقيقات علمي براساس هدف :
1)     تحقيقات بنيادي: در جستجوي كشف حقايق، واقعيت ها و شناخت پديده ها و اشياء مي باشد كه مرزهاي دانش بشر را توسعه داده و قوانين علمي را كشف نموده و به تبيين ويژگيها و صفات يك واقعيت مي پردازد.
2)     تحقيقات كاربردي: جهت رفع نيازهاي بشر و بهبود و بهينه سازي ابزارها ، روشها ، اشياء و الگوها مورد استفاده قرار مي گيرد.
3)     تحقيقات علمي: اين تحقيقات را بايد تحقيقات حل مساله يا مشكل ناميد و آنها را نوعي تحقيقات كاربردي محسوب كرد.
ب- تحقيقات علمي براساس ماهيت و روش :
1)     تاريخي: تجزيه، تحليل، تعبير و تفسير وقايع به منظور كشف ويژگيهاي عمومي و مشترك جهت پيش بيني وقايع مشابه در آينده.
2)     توصيفي: توصيف، تجزيه و تحليل شرايط موجود به صورت عيني و واقعي.
3)     همبستگي: بررسي ميزان تغييرات يك يا چند عامل در اثر تغييرات يك يا چند عامل ديگر از طريق محاسبه ضريب همبستگي.
4)     تجربي(آزمايشي): بررسي امكان وجود روابط علت و معلولي از طريق آزمايش و به شكل انتخاب و قراردادن يك يا چند گروه به نام گروه تجربي (آزمايشي) تحت شرايط ويژه و مقايسه نتايج حاصله با گروه كنترل(شاهد_گواه)
5)     علّي: بررسي امكان وجود روابط علت و معلولي(علّي) از طريق مطالعه نتايج موجود و زمينه قبلي به منظور يافتن علت عمل انجام شده.
 
فرآیند تحقیق :
فرايند انجام يك تحقيق پنج فصل دارد كه عبارتند از كليات، ادبيات تحقيق، روش‌تحقيق، جداول و نمودارها و نتايج و پيشنهادها
- فصل اول : کلیات، بیان موضوع یا مسئله با توضیح درباره آن- اهميت و ضرورت تحقيق – هدف – سؤالات و فرضيه در فصل اول قرار  مي‌گيرند.
- فصل دوم : ادبیات تحقیق، جمع‌آوری و طبقه‌بندی داده‌ها ( كليه نظريه‌هاي مرتبط و موجود با عنوان تحقيق  را شناسايي و ارائه مي‌دهد)
- فصل سوم : ارائه روش تحقیق مناسب،‌ غالباً  بر اساس موضوع ، ‌نگرش محقق و ... مورد استفاده قرار مي‌گيرد.
- فصل چهارم : جداول و نمودارها، تجزیه و تحلیل اطلاعات بر اساس داده‌هاي آماري استخراج و بصورت رسم جداول و نمودارها ارائه مي‌شود. - فصل پنجم : نتایج و پیشنهاد‌ها، يافته‌هاي تحقيق مورد بررسي و سنجش قرار مي‌گيردتا راه كارهائي ارائه دهد و همچنين پيشنهاد مي‌دهد كه چگونه مشكلات برطرف شود.
انتخاب موضوع
مهمترین منابع برای انتخاب موضوع تحقیق به شرح زیر می تواند باشد: 
ü  استفاده از تجارب : شما به عنوان دانشجو در طول دوران تحصیل با مسائل و مشکلات مختلفی برخورد داشته اید که هرکدام آنها می تواند موضوعی مناسب برای تحقیق باشد
ü     استنتاج از نظریه ها و فرضیه ها: در زمینه کار تخصصی شما نظریات و فرضیه‌های گوناگونی وجود دارد. محقق می‌تواند با مطالعه دقیق آنها و با ابداع فرضیه جدید به یک مطالعه تازه اقدام نماید.
ü  استفاده از متون درسی و مجلات تخصصی: سراسر کتب درسی آکنده از مطالب ارزنده ای در مورد موضوعات خاص علمی است. بیان تئوری ها و نظریات علمی درکتب درسی و مرجع نیز می‌تواند زمینه مناسبی برای یافتن موضوع تحقیق باشد. همین طور مجلات علمی و تخصصی در رشته‌های مختلف علمی تماماً به ارائه گزارش تحقیقات انجام شده می‌پردازند.
ü  دولت‌ها‌، دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشي خصوصي: در بسیاری از موارد وزارتخانه‌ها‌، سازمانها و نهادهای مختلف دولتی اقدام به ارائه فهرستی از عناوین پژوهشی مورد نیاز خود می‌کنند که با توجه به تخصص خود می توانید به انتخاب موضوع بپردازید. در دانشگاه‌ها نیز اغلب گروه‌های آموزشی فهرست عناوین مناسب برای تحقیق در آن گروه را تهیه و در اختیار دانشجویان قرار می‌دهند .
مهمترین شرایط برای انتخاب موضوع :
ü     قابلیت اجرا:   نیروی انسانی ماهر، دانش و تخصص لازم،  زمان کافی، تجهیزات و منابع مالی مناسب برای انجام هر تحقیقی ضروری است.
ü     تناسب با زمان : تحقیق از نظر زمانی باید در محدوده ای مناسب صورت پذیرد تا در زمان تعیین شده دستیابی به داده ها و کسب نتایج با مشکلی مواجه نشود. ( نوش دارو پس از مرگ سهراب نباشد(
ü     اهمیت و اولویت  : وسعت مسئله مورد نظر ؟ شدت مسئله ؟ چه کسانی درگیر هستند؟ چه نتایجی خواهد داشت؟
ü     باصرفه بودن : آیا به لحاظ مفهوم هزینه - اثربخشی تحقیق قابل دفاع است؟
ü     ملاحظات اخلاقی : از جمله مهمترین شرایط برای انتخاب موضوع عدم تضاد و مواجهه آن با ملاحظات اخلاقی است.
ü     علاقمندی و دانش محقق - اطلاع از پیشینه  تحقیق
ü     کاربرد داشتن: احتمال استفاده از نتایج از نظر زمینه و دیدگاه ها وجود داشته باشد.
ü     تناسب با سیاست‌ها: جلب حمایت مسئولین برای انجام تحقیق و کاربرد نتایج آن ضروری است.
ü     تازگی و عدم دوباره کاری:  در وضعیت‌های زیر می‌توان  به انجام تحقیق روی موضوعی که قبلا روی آن کار شده است اقدام کرد.
پيشينه تحقيق
برای کسب اطلاعات در زمینه مورد تحقیق می باید به منابع مرجع مراجعه نمود منظور از منابع مرجع هر فرد یا هر چیزی است که به عنوان ماخذ اطلاعات مورد مراجعه قرار می‌گیرد بویژه آنها که مورد مراجعه فوری قرار می‌گیرند. کتاب‌های مرجع معمولا به گونه ای تالیف می شوند که هر کسی می‌تواند اطلاعات مورد نیاز خود را به راحتی و سرعت در آنها پیدا کند. مهمترین منابع دردسترس عبارتند از:
·          نظرات افراد متخصص و صاحب نظران
·          منابع منتشر شده
·          مراجع غیر ادواری شامل:

ü      کتابشناسی‌ها
ü      دانشنامه‌ها
ü      فرهنگ‌ها 
ü      دستنامه‌ها
ü      درسنامه‌ها 
ü      دستور نامه‌ها
ü      سالنامه‌ها 
ü      اطلس‌ها
ü      نشان نامه‌ها
ü      سرگذشت نامه‌ها

 
·          مراجع ادواری شامل :
ü       کتابشناسی ها 
ü       فهرست های مندرجات :کتاب، نشریات ادواری مثل ژورنالها
·          منابع منتشر نشده:  

ü      پایان نامه ها
ü      گزارش های فنی
ü      گزارش تحقیق
ü      آمارها 
ü      پروانه های ثبت اختراعات
ü      صورت جلسه ها
ü      مشاهدات فردی 

·          بانکهای اطلاعاتی در اینترنت
 
بیان مساله تحقیق
وظیفه محقق در این قسمت ارائه مطالبی است تا بدان وسیله گروه آموزشی ویا پژوهشی تصمیم گیرنده جهت پذیرش موضوع تحقیق را متقاعد سازد که موضوع انتخاب شده از اهمیت و کفایت لازم برای انجام تحقیق برخورداراست.
برای بیان مساله تحقیق باید به نکات زیر توجه نمود و سعی کرد تا به شیوه‌ای مناسب  موارد زیر در متن آورده شود:
ü      اطلاعات زمينه اي در مورد موضوع مورد مطالعه
ü      توصيف دقيق مسأله  
ü      نحوه بروز يا وقوع
ü      وسعت و شدت مساله و عوارض ناشی از آن در جامعه
ü      عوامل دخيل در بروز مسأله
ü      نحوه برخورد فعلي با مساله
ü      آنچه درمورد راه حل مساله می انديشيد
ü      فوايد پژوهش و نتايجي  که از حل مشكل انتظار مي رود .
اهداف تحقیق (Objective)
در طرح موضوع مورد مطالعه، محقق باید دقیقاً هدف یا اهداف خود از انتخاب موضوع و انجام تحقیق در مورد آن را روشن نماید و نتایجی را که در ارتباط با فرضیه یا فرضیات تحقیقات در پی آن است بطور کامل بیان کند.
در تقسیم بندی  اهداف تحقیق معمولاً بدینگونه عمل می‌شود:
ü  اول« هدف کلی» که منظور همان موضوع تحقیق است که قصد مشخص نمودن آنرا داریم و به عبارتی آنچه در پایان مطالعه قصد رسیدن بدان را داریم  « هدف کلی» معمولا در یک جمله قابل فهم صریح و رسا و مختصر بیان می‌شود که برای خواننده گویا و قابل فهم است.
ü     دوم« اهداف جزئی یا اختصاصی» تحقیق بیان می‌شود. این اهداف از تقسیم یا شکستن « هدف کلی» به اجزای کوچکتر بدست می‌آیند. اهداف جزئی راه رسیدن به  « هدف کلی» را قدم به قدم مشخص  می نماید.
سوالات تحقیق
اگر هدف کلی مطالعه ای توصیف یک وضعیت باشد، ابعاد مختلفی که باید توصیف شوند در قالب سوالات اختصاصی مطرح می‌شوند. به طوری که پاسخ هر سوال قدری به توصیف وضعیت مورد نظر کمک می‌کند.
منشاء سؤالات تحقیق همان اهداف اختصاصی می‌باشند، بدین معنا که اهداف اختصاصی را به شکل سوالی در می‌آوریم.
فرضیه و سوالات مهم عمدتاً از اهداف تحقیق حاصل می‌شود بویژه در مورد سوالات مهم باید دقت نمود که با دقت در هدف نوشته شده باید سوالاتی را تهیه نمود که با پاسخ بدان ها بتوانیم به هدف مورد نظر دست پیدا کنیم. نکته حائز اهمیت در نوشتن سوالات مهم آن است که باید دقت نمائیم در حد ضرورت سوالات را مطرح نماییم .
فرضیه  (Hypothesis)
قدرت تصور در انسان یکی از ویژگی های مهم می باشد این قدرت به فرد امکان می دهد تا در مورد موضوعات مختلف بیاندیشد، حدس بزند، تصویر ذهنی ایجاد کند و راه حل های  مختلف پیشنهاد کند.
بدیهی است در مورد تحقیقات تجربی و تحلیلی که معمولا حول یک سوال مشخص و رسیدن به پاسخ آن انجام می شود. فرضیه ما هم در همان مسیر و در پاسخ به سوال تحقیق تدوین خواهد شد.  در تحقیق به روش علمی که حول محور یک مسئله یا مشکل صورت می پذیرد، از این قدرت تصور و حدس ذهنی برای تدوین یک یا چند فرضیه برای نتیجه تحقیق استفاده می شود. از این رو می توان فرضیه تحقیق را یک حدس عالمانه، منطقی، متکی به دلایل و یافته های علمی دانست که رابطه بین متغیرها را بیان می کند و بوسیله   جمع آوری حقایقی که منجر به قبولی یا رد آن فرضیه می شود مورد آزمایش قرار می گیرد.
ارائه دهنده فرضیه باید احاطه وسیعی نسبت به موضوع مورد مطالعه داشته باشد و تجاربی در آن زمینه داشته باشد
ارائه فرضیه می‌باید با تکیه بر منابع و مآخذی صورت گیرد که عبارتند از:
تجارت شخصی و اطلاعات 2- تحقیقات انجام شده قبل3- اطلاعات و آگاهی های تئوریک
آزمون علمی رابطه بین متغیر ها زمانی امکان پذیر است که این رابطه به صورت یک فرضیه مطرح شده باشد.
نکته با اهمیت  در اینجا آن است که محقق باید دقت نماید که در جریان انجام تحقیق ، او صرفا" قصد آزمایش فرضیه را دارد نه اثبات آن ، البته چنانچه در پایان تحقیق ، نتایج ، حاکی از اثبات فرضیه او بود می تواند آن موضوع به شکل یک بحث علمی مورد عنایت قرار دهد.
محقق برای تهیه فرضیه مناسب تحقیق عمدتا از منابع علمی در اختیار خود کمک خواهد گرفت. یافته های علمی قبلی که در زمینه موضوع تحقیق انجام گرفته است یکی از منابع اصلی برای تهیه فرضیه است. همچنین تجربیات شخصی فرد محقق می تواند نقش مهمی را در این زمینه ایفا نماید.
بیان یک فرضیه ممکن است به شکلی مثبت انجام شود که در آن رابطه بین دو یا چند متغیر یا تفاوت بین آنها بصورت احتمالی وبه شکل خبری مثبت بیان می شود.
گاهی در فرضیه  منکر وجود رابطه بین متغیرها شده و آنرا به شکل جمله خبری منفی بیان می نمایند.
ملاکهای مختلفی برای یک فرضیه خوب برشمرده اند که مهمترین آنها عبارتند از:
ü     روشن ، معین و مشخص
ü     داشتن حدود مشخص ،کوتاه و مختصر (رابطه 2 متغیر را تعیین کند(
ü     قابلیت اندازه گیری داشتن
ü     قابل فهم بودن (تعریف مناسب و خوب(
ü     بیان بر اساس تئوری ها و نظریه های موجود
تعریف مفاهیم و متغیرها
مفهوم و متغیر دو عنصر هستند که در اغلب تحقیقات حضوری تام و تمام دارند. در تحقیق به روش علمی یکی از حساسترین اقدامات تعریف صحیح و مناسب از این دو عنصر می باشد. اهمیت کار در این مرحله به صورتی است که لازم است با توجه به ویژگی های تحقیق به روش علمی دو گونه تعریف بدست می دهیم. تعریف شرحی و تعریف علمی و این دو تعریف را در مورد هر دو عنصر باید ارائه کرد. تفاوت بین مفهوم و متغیر در یک تحقیق شاید بسیار ظریف باشد. منظور از مفهوم آن عنصری از تحقیق است که محقق قصد اندازه گیری آن را ندارد لیکن باید برای سایرین به طور مشخص آنرا تعریف نماید تا دیگران منظور و مقصود محقق را از آن واژه یا مفهوم درک نمایند و متغیر آن عنصری است در تحقیق که محقق دقیقا قصد اندازه گیری آنرا دارد و ضروری است دیگران درک مشخصی از آن بر اساس تعریفی که محقق ارائه می کند داشته باشند.
از همین جهت است که هم در تعریف مفاهیم و هم در تعریف متغیرها به دو گونه از تعریف روبرو هستیم. تعاریف شرحی عمدتا از لغت نامه ها ، دائره المعارف ها ، کتاب های مرجع و کتب درسی و... اقتباس می شود و تنها عنصر مورد نظر را تعریف نظری یا تئوری می نماید. به عبارت دیگر تعریف یک مفهوم بوسیله مفاهیم دیگر که معمولا از مطالعات و نظریه های موجود نشات می گیرد و با بیانی علمی ارائه می شود.بدیهی است در هنگام تعریف ذکر منبع مورد استفاده ضرورتی اجتناب ناپذیر است. 
تعریف مفاهیم:
محقق برای تبیین و تشریح موضوع مورد مطالعه و تعیین متغیرهایی که مربوط به موضوع مورد تحقیق می‌گردد بایستی مفاهیم موجود در طرح تحقیق خود را یکایک تعریف نموده تا مفاهیم از یکدیگر باز شناخته شوند و پرسشگران و سایر کسانی که محقق را یاری می‌دهند با آگاهی و تسلط کامل به جزئیات موضوع بکار تحقیق بپردازند . در تعریف مفاهیم اصطلاحات و واژه‌های بکار رفته در طرح باید مشخصاً و دقیقاً تعریف شوند.
تعریف متغیر :
متغیر مشخصه یک عنصر، پدیده ، موجود زنده و یا هر چیزی است که قابلیت تغییر داشته و می تواند مقادیر مختلفی را بپذیرد. به عبارت دیگر  عواملی هستند که مقادیر مختلفی را اختیار کرده و قابل اندازه گیری می باشند. مانند :  سن و جنس و شغل که از یک فرد به فرد دیگر تغییر می کند.( سرطان ریه یک متغیر است زیرا همه اشخاص واجد این بیماری نیستند)
متغیر را براساس عوامل مختلف به گونه های متفاوتی تقسیم بندی می نماید:
متغیر مستقل(Independent) :   متغیری است که محقق تاثیر آن را بر سایر متغیرها مورد سنجش قرار می دهد.
متغیر وابسته (Dependent): متغیری است که متغیر مستقل بر روی آن اثر می کنند.
متغیر زمینه ای (جمعیت شناسی یا دموگرافیک) : در مطالعات بر روی جوامع انسانی برخی متغیرهای وابسته به جمعیت حضور دارند که سنجش آنها به نحوی مورد استفاده ما خواهد بود. این متغیرها خصوصیات جامعه مورد مطالعه را به نحوه مطلوبی توصیف می کنند.
متغیر مداخله گر: متغیری است که بر روی رابطه علت معلولی بین دو یا چند متغیر تاثیر می گذارد و باعث قوی یا ضعیف شدن رابطه بین متغیرها از حد واقعی آنها می شود.
متغیر کمی:  متغیری است که با عدد نمایش داده می شود. بدیهی است این متغیر همچون تقسیم بندی معمول در اعداد به دو دسته متغیر گسسته و پیوسته تقسیم خواهد شد که متغیر پیوسته مقادیر کسری را هم می پذیرد ولی گسسته این امکان را ندارد.
متغیر کیفی:  متغیری است که کیفیت صفات با آن معرفی می شود. جنس - وضعیت تاهل
متغیر مرکب: متغیری که از ترکیب دو یا چند متغیر به وجود می آید .
 
 
مقیاس سنجش متغیرها  (Scales)
یکی از ویژگیهای متغیر قابلیت اندازه گیری آن است. چنانچه از وزن به عنوان یک متغیر نام ببریم بهترین راه اندازه گیری آن بر اساس کیلوگرم یا گرم می‌باشد‌. اما در مورد رضایت بیماران از نحوه ارائه خدمات یا میزان شنوائی یا ناتوانی از چه ملاکهایی باید استفاده کرد. برای اندازه‌گیری یک عنصر نیاز به مقیاس اندازه‌گیری وجود دارد. مقیاس اندازه‌گیری کمک می کند تا شما امکانی را برای اندازه گیری یک متغیر تعریف نمایید.
·    مقياس اسمی: اين مقياس شامل  يک يا چند گروه با طبقه است که از نظر کيفی با هم متفاوتند اما بين گروه‌ها هيچگونه ارجحيتی وجود ندارد.
مثال: ‌متغير جنس:  1- مرد   2- زن
·    مقياس رتبه ای يا ترتيبي : اين مقياس نسبت به مقياس اسمی خصوصيت اضافه ای دارد که در بين گروهها از نظر متغير مورد نظر برتری وجود دارد اما اين برتری قابل سنجش و مقايسه با ساير گروه‌ها نيست‌. گروهها هم يکسان نيستند. گروه‌ها نسبت به هم روی پله های يک نردبان قرار گرفته اند.  
مثال: متغير تحصيلات: 1- بيسواد   2-  كم سواد   3- ابتدايي  4- راهنمايي   5- متوسطه
·    مقياس فاصله ای: در اين مقياس فاصله بين گروه‌ها با هم مساوی در نظر گرفته شده است. اما صفر در اين مقياس فقدان خاصيت مورد نظر اندازه گيری نيست. اختلاف مساوی بين هرجفت از اعداد نمايانگر اختلاف مشابه در خصوصیت مورد اندازه گيری است. مثال :  دماي هوا
·    مقياس نسبی: در اين مقياس خصوصيت اضافی آن است که صفر دليلی برای فقدان خاصيت مورد اندازه‌گيری است و در نتيجه نسبت بين اعداد در اين مقياس همان نسبت مقدار خاصيت مورد اندازه‌گيری است.  مثال : قد ، وزن
 
يک مقياس خوب بايد دارای ويژگي‌های زير باشد:
ü       علمی : بر گرفته ومتناسب با اصول علمی باشد.
ü       جامع :  بتواند تمام موارد متغيررا شامل شود.
ü       مناسب : برای اندازه گيری آن متغير باشد.
ü       قوی : تلاش شود قويترين مقياس باشد.
ü       غير قابل جمع : رده‌های مشترک نداشته باشد.
ü       رده های کافی : موردی را فراموش نکرده باشيم.
ü       رده های تعريف شده : گروهها و رده های آن تعريف شده باشند.
ü       عملی : قابليت انجام داشته باشد.
جامعه مورد مطالعه
جامعه مورد مطالعه ، جمعيتي است كه مطالعه بر روي آن انجام مي شود . لزوما“ اين جامعه انسانها نيستند بلكه مي تواند پديده ها ، اشيا و موجودات زنده باشند.
انواع نمونه گیری:
- احتمالی : محقق شانس برابر به هریک از افراد جامعه می‌دهد و قابل تعمیم است شامل نمونه‌گیری‌های تصادفی، منظم و يا سيستماتيك طبقه‌بندي شده -  خوشه‌ای می‌باشد.
ü  نمونه گيري احتمالي سيستماتيك يا منظم: افرادي كه انتخاب مي شوند با فاصله معيني از يكديگر باشند.
ü  نمونه گيري احتمالي خوشه‌اي: بسيار دقيق اما كار بسيار سختي است و زمان زيادي مي برد.
- غیر احتمالی : افراد جامعه شانس برابر ندارند و محقق می‌تواند نظرات خود را در انتخاب واحد‌ها اعمال کند و قابلیت تعمیم‌پذیری ندارد و شامل نمونه‌های در دسترس، هدف دار و سهمیه‌ای می‌باشد.
ü       نمونه گيري  غير احتمالي هدفدار: بر اساس ويژگي هاي مد نظر مخاطبين را پيدا مي كنيم.
ü      نمونه گيري غير احتمالي سهميه اي: در تحليل محتوا مورد استفاده قرار مي گيرد. به هر گروه از جامعه آماري سهميه مي دهيم و فقط و فقط آنها را مي سنجيم.
روش‌های جمع آوری اطلاعات
يكي از اصلي‌ترين بخش‌هاي هر كار پژوهشي را جمع آو ري اطلاعات تشكيل مي‌دهد. چنانچه اين كار به شكل منظم و صحيح صورت پذيرد‏ كار تجزيه و تحليل و نتيجه گيري از داده ها با سرعت و دقت خوبي انجام خواهد شد. براي جمع آوري اطلاعات در كارهاي پژوهشي پنج روش عمده را مورد استفاده قرار مي دهند.
ü      گردآوري داده‌ها 
ü       پردازش و تفسير داده‌ها  
ü      كنترل كيفيت داده‌ها
ü      تفكيك داده‌ها
ü      پردازش داده‌ها
 
 
 
اصلی‌ترین روش‌ها برای جمع‌آوری داده ها به شرح زیر است:
1.       استفاده از اطلاعات و مدارک موجود
در برخی تحقیقات  اطلاعاتی که باید به عنوان داده مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرند از پیش آماده هستند. بدین صورت که محقق بدنبال اطلاعات جدید نیست بلکه می تواند نسبت به جمع آوری اطلاعاتی که از قبل تهیه شده اند و در پرونده های ( درمانگاهی  بیمارستانی ثبت احوال، دانشجویی ،دانش آموزی و مراجعین به مراکز مختلف شهرداری ها و... ) موجود است  اقدام کند.
مزایا: به واسطه موجود بودن اطلاعات  ارزان است. در وقت صرفه جویی می شود. مهمترین مزیت آن  امکان ارزیابی روند موضوع مورد بررسی در گذشته است که در مطالعات گذشته نگر بسیار حائز اهمیت است.
معایب: ناقص بودن و دردسترس نبودن اطلاعات از اشکالات عمده این روش است. گاهی ملاحظات اخلاقی مانع از دستیابی به اطلاعات مورد نظر می باشد. قدیمی و کهنه بودن اطلاعات هم ممکن است در برخی موارد مطرح باشد.
2.      مشاهده
از روش های جمع آوری اطلاعات است که در آن رفتار مشخصات موجودات زنده اشیا و پدیده ها با استفاده از ویژگی های گوناگون آنها ملاحظه و ثبت می گردد. منظور از مشاهده ثبت دقیق تمام جوانب بروز حادثه ویژه یا رفتار و گفتار فرد یا  افراد از راه حواس و یا سایر راه های ادراکی ( کمک گرفتن از ابزار خاص ) می‌باشد.
مشاهده به دو صورت مشارکتی و غیر مشارکتی انجام می شود. که در مشاهده مشارکتی  شخص مشاهده کننده در موضوع مشاهده شرکت دارد و در همان حالت مشاهده صورت می گیرد.
در مشاهده غیر مشارکتی مشاهده‌گر پدیده مورد مشاهده را بدون آن که خود دخالتی در آن داشته باشد ملاحظه می‌کند که این روش خود به دو صورت انجام می‌شود. در روش اول مشاهده گر پدیده ها را به صورت آشکار ثبت می‌کند و در نوع دوم مشاهده گر به صورت مخفیانه مورد مشاهده را ملاحظه و به ثبت آن می‌پردازد.
مشاهده ممکن است در هنگام تهیه طرح اولیه تحقیق نیز صورت پذیرد که بدان مشاهده مقدماتی گفته می شود  مشاهده ممکن است  منبع اصلی جمع آوری اطلاعات باشد و گاهی نیز برای تکمیل یا اصلاح اطلاعاتی که از روش های دیگر بدست آمده است استفاده شود. مشاهده ممکن است در مورد اشیا صورت بگیرد .
مزایا: امکان بررسی جزئیات موضوع وجود دارد. می توان صحت اطلاعات جمع آوری شده را با وسائل دیگر آزمایش کرد .برای جمع آوری اطلاعات زمینه ای مناسب است. در زمان کوتاه اطلاعات زیادی بدست می آید و اعتبار علمی اطلاعات بالاست.
معایب: حضور مشاهده‌گر می‌تواند بر روند فعالیت مورد مشاهده تاثیر گذار باشد. تمایلات شخصی مشاهده گر و میزان توانائی او در مشاهده و ثبت دقیق فعالیت مورد مشاهده ممکن است تاثیر گذار باشد. عوامل محیطی بر نوع و روش گردآوری اطلاعات موثر است. استاندارد کردن و طبقه بندی اطلاعات مشکل است (‌بویژه در ثبت رفتار انسانی ). مشکلات اخلاقی در مشاهده اعمال شخصی وجود دارد. برای نمونه‌های زیاد  وقت گیر و پر هزینه است.
3.      مصاحبه
مصاحبه یکی از روش‌های جمع آوری اطلاعات است که در آن به صورت حضوری یاغیر حضوری از افراد یا گروهی ار آنان پرسش می‌شود. نکته مهم آن است که سوالات مصاحبه از پیش اندیشیده شده و تعیین شده است. آنچه مصاحبه را به صورت های مختلف طبقه بندی می کند میزان انعطاف پذیری آن و یا نحوه اجرای آن است. مصاحبه را یکی ازروش هایی دانسته اند که امکان دریافت پاسخ در آن بیش از روش‌های دیگر است، زیرا در هنگام مصاحبه امکان تحریک آزمودنی برای دادن پاسخ وجود دارد و نیز می‌توان در صورت ابهام با توضیح موضوع را روشن ساخت.
مهمترین انواع مصاحبه به شرح زیر عنوان شده‌اند:
مصاحبه  انعطاف پذیر یا آزاد :  در این نوع چارچوب وحدود پرسش  برای مصاحبه گر مشخص است ولی زمان و توالی پرسش به سلیقه مصاحبه گر بستکی دارد. دراین حالت رفتار آزمودنی طبیعی تر است و اطلاعات واقعی تری بدست می آید. مصاحبه گر می تواند سوالات اضافی نیز طرح کند. این روش برای  تحقیق هایی با مقیاس کوچک ‏، مطالعات کیفی و یا مصاحبه با اشخاص و گروههایی که اطلاعات اصلی از آنها بدست می آید ، مناسب است. هدف در این گونه مصاحبه‌ها جمع آوری اطلاعات عمیق و کیفی است.
مصاحبه با انعطاف پذیری متوسط یا منظم : در این نوع مصاحبه، مصاحبه‌گر از پرسشنامه‌ای با پرسش‌های مشخص و با توالی ثابت استفاده می کند، اما معمولا پرسش‌ها به صورت باز هستند. تلاش می‌شود شرایط برای همه یکنواخت نگه داشته شود. هدف در این جا جمع آوری اطلاعات کمی و سطحی است.
مصاحبه با انعطاف ناپذیریا پرسشنامه همراه با مصاحبه :  مصاحبه گر از پرسش نامه‌ای با پرسش‌های  مشخص و با توالی استاندارد استفاده می کند. پاسخ‌ها ثابت و از قبل پیش‌بینی و طبقه بندی شده‌اند و معمولا پرسش‌ها به صورت بسته هستند. این روش در مطالعات بزرگ و زمانی که پژوهشگر از تنوع پاسخ‌ها اطلاع دارد بکار می‌رود.
4.     پرسشنامه
پرسشنامه شامل دسته ای از پرسش هاست که برطبق اصول خاصی تدوین گردیده است و به صورت کتبی به افراد ارائه می شود و پاسخگو بر اساس تشخیص خود جواب ها رادر آن می نویسد. هدف از ارائه پرسشنامه  کسب اطلاعات معین در مورد موضوعی مشخص است. بزرگ بودن گروه یا جامعه مورد مطالعه یکی از دلایل مهم برای استفاده از پرسشنامه است چه امکان مطالعه نمونه های بزرگ را فراهم می آورد. کیفیت تنظیم پرسشنامه دربدست آمدن اطلاعات صحیح و درست و قابل تعمیم بسیار با اهمیت است.
طبقه بندی بر اساس ماهیت پرسشنامه :
پرسشنامه باز: در این نوع پرسشنامه با سوالات باز روبرو هستیم. در اینجا پاسخگو می تواند بدون محدودیت هرپاسخی را که مد نظرش باشد در مورد آن پرسش بنویسد و یا در آن زمینه توضیح دهد. در اینگونه سوالات ، اطلاعات دقیق تر، کامل تر و دارای ارزش بیشتر هستند ولی طبقه بندی و نتیجه گیری از آنها مشکل تر و به تجربه زیاد نیازمند است.
پرسشنامه بسته :   پرسش های بسته در این نوع پرسشنامه ارائه می شود. برای هر پرسش تعدادی گزینه و پاسخ انتخاب شده است که فرد پاسخ دهنده باید یکی از آنها رابه عنوان پاسخ بگزیند.هریک از پاسخ ها به گونه ای تنظیم شده است که در عین منطقی بودن برای آن سوال از پاسخ مربوط به دیگر سوالات مجزاست. در اینجا پاسخ ها را می توان به سرعت نوشت و تجزیه و تحلیل و طبقه بندی پاسخ ها نیز ساده تر است اما اطلاعات به دقت و کاملی پرسش نامه باز نیست.
طبقه بندی بر اساس نحوه اجرا
پرسشنامه همراه با مصاحبه :  این پرسشنامه همان مصاحبه انعطاف ناپذیر است که به صورت حضوری پرسش ها از افراد پرسیده می شود و پاسخ ها را پرسشگر در برگه پرسشنامه وارد می کند.
پرسشنامه خود ایفا : پرسشنامه در اختیار فرد یا گروه قرار می گیرد و فرد به تنهایی و یا به صورت گروهی به پرسش ها پاسخ می دهند
 پرسشنامه پستی :  پرسشنامه برای افراد از طریق پست ارسال می‌شود . فرد پس از تکمیل آن را برای محقق عودت می‌دهد.
پرسشنامه الکترونیک :  در این نوع از پرسشنامه که به تازگی موارد استفاده از آن گسترش یافته است ، محقق با استفاده از شبکه های اطلاع رسانی و اینترنت ، اقدام به ارسال پرسشنامه الکترونیک برای افراد می کند و افراد پاسخ ها را در همان پرسشنامه وارد و با پست الکترونیک برای محقق باز می گردانند.در برخی موارد ممکن است افراد نسخه ای از پرسشنامه را چاپ کرده و بعد از پاسخگوئی به شکل پستی باز گردانند.
5.     روایی و پایایی
ابزاری که برای جمع آوری داده ها مورد استفاده قرار می گیرد درمرحله نخست باید از روایی (اعتبار) برخوردار باشند و درمرحله دوم باید پایایی ( اعتماد ) داشته باشند .
روائی بدین معناست که روش یا ابزار به کار رفته تا چه حدی قادر است خصوصیت مورد نظر را درست اندازه گیری کند .
پایایی قابلیت تکرار روش یا ابزار اندازه گیری است . اگر روشی از پایایی برخوردار نباشد ، داده های گردآوری شده روایی ( اعتبار ) نیز نخواهند داشت  .