بخش های مهم فصل دوم برنامه ریزی و بودجه بندی
فصل دوم – بودجه وبودجه ريزي
1. واژه بودجه چیست؟
بودجه (Budget) واژهاي با ريشه فرانسوي، بودجه به كيسههاي چرمي گفته ميشود كه بازرگانان پول خود را در آن ميگذاشتند. اين واژه وارد ديگر زبانها از جمله وارد زبان انگليسي شد و رفته رفته با مفهوم امروزي در ادبيات اقتصادي كشورهاي مختلف جايگاه ويژهاي يافت. اين واژه در انگليسي بدون حرف d و به گونه «باجت» تلفظ ميشود. ليكن در زبان فارسي اين حرف نيز تلفظ و بودجه خوانده ميشود.نكته جالب توجه اينكه در ايرانو برخي كشورهاي عربي پيرامون آن نيز براي نگهداري پول از جمله زر، كيسههايي به كار ميآمد كه «بدره» خوانده ميشد. مانند بدره زر، بدين ترتيب آيا بودجه فرانسوي همان بدره ايراني نيست؟!
2. بودجه را تعريف نمایید:
- بودجه، برنامه يكساله دولت (شركت يا سازمان) است، شامل پيشبيني و برآورد درآمدها و ديگر منابع اقتصادي، مجموعهاي ازسياستها و هدفها، پيشبيني و برآورد هزينه فعاليتها و سرمايهگذاريهاي لازم براي اجراي سياستها و رسيدن به هدفها كه با آرايشي مناسب و منطقي سامان يافته و به تصويب دستگاه قانونگذاري «در شركتها به تصويب مجمع عمومي صاحبان سهام» رسيده باشد.
3. نكات قابل توجه در تعريف بودجه را بیان نمائید : ( 6 مورد)
1. بودجه يك برنامه است.
2. بودجه براي زمان معيني فراهم ميشود. (يك سال خورشيدي)
3. بودجه پيشبيني و آينده نگري است.
4. بودجه در بردارنده پيشبيني درآمدها و ديگر منابع تأمين اعتبار دولت يا دستگاه است.
5. بودجه پيشبيني هزينهها و پرداختهاي دولت يا دستگاه اجرايي است.
6. به تصويب رسيده قانون است.
4. ضرورت و اهميت بودجه را تشریح نمائید :
- برگزيدن نياز و چشم پوشيدن از نيازي ديگر نميتواند تابع ذوق و سليقه شخصي باشد و در نتيجه فن بودجهنويسي و بودجه بندي مطرح و ضرورت مييابد.
بودجه دولت، از لحاظ حجم و عظمت بزرگترين سند مالي از لحاظ اهميت مهمترين عامل مستقل و پويا در سطح كلان اقتصادي است كه جهت اداره و پيشرفت اجتماعي و اقتصادي كشور به كار گرفته ميشود. از طريق بودجه كل كشور است كه دولت ميتواند بر سطح متغيرهاي كلان اقتصادي، تأثير بگذارد.
5. اصول بودجه را نام برده و هر یک را توضیح دهید :
1- اصل سالانه بودن بودجه
2- اصل تعادل بودجه
3- تقدم درآمدها بر هزينهها ( الف – تخميني بودن درآمدها ب- تحديدي بودن هزينهها )
4- اصل جامعيت بودجه
5- اصل تفضيل بودجه
6- اصل تخصيص بودجه
7- اصل وحدت بودجه
8- اصل انعطاف پذيري (نرمش) بودجه
منظور از اين اصول لزوم رعايت قواعد و تشريفاتي است تا بودجه تنظيمي وسيله مفيد و قاطعي بهمنظور كنترل و شناسايي دخل و خرج دولت باشد.
فلسفه وجودي اين اصول براي جلوگيري از حيف و ميلها و بهمنظور كنترل مالي پارلماني است.
6. 1- اصل سالانه بودن بودجه را توضیح دهید:
اصل سالانه بودن بودجه ميگويد بودجه براي يك سال خورشيدي تهيه ميشود. اين اصل بر واقعيات علمي و طبيعي استوار است و ريشه در تاريخ، آيينها و سنتهاي ملتها دارد. سال خورشيدي با گردش منظم زمين به دور خورشيد، ثابت و واقعيتي علمي است. همچنين بودجه كه يكي از انواع برنامههاست، پيشبيني يك ساله درآمدها و هزينههاي دولت است.
چند استثنا به اصل سالانه بودن بودجه:
بودجه يك يا چند دوازدهم – چنانچه دولت در زمان مقرر نتواند لايحه بودجه پيشنهادي را به مجلس تقديم كند و مجلس فرصت كافي براي بررسي و تصويب لايحه بودجه را نداشته باشد بناچار دولت لايحه بودجه يك يا چند دوازدهم را به مجلس ارائه ميدهد و مجلس براي اينكه امور مملكت دچار خللي نگردد اين بودجه را براي يك يا چند ماه به تصويب ميرساند.
اعتبارات برنامهاي - برخي از كارها و فعاليتها ي اجرايي بيشتر از يك سال زمان ميبرد، منظور كردن همه مبلغ طرحها و برنامهها در يك بودجه امكان پذير نيست و باعث بالا رفتن حجم بودجه و عدم توازن بين دخل و خرج ميگردد، بنا بر اين طي برنامههاي پنج ساله بودجه تسهيم و بخشي از آن در بودجه سالانه آورده ميشود و بقيه مبالغ در بودجه سالهاي بعد محاسبه و پيشبيني ميشود .
7. 2- اصل تعادل بودجه را توضیح دهید:
به حفظ موازنه بين درآمدها و مخارج به گونهاي كه دولت بتواند بدون متوسل شدن به استقراض، تعهدات مالي خود را بپردازد، اشاره دارد. بنابراين اصل تعادل بودجه جمع ارقام كليه منابع و درآمدهاي پيشبيني شده با جمع كليه ارقام هزينههايي كه براي سال بودجه در اجراي برنامهها و فعاليتهاي مصوب محاسبه يا برآورد ميگردد، برابر و مساوي باشد.
8. كسري بودجه را تعریف کنید:
براساس نظريه كلاسيكها، زيادي بودجه هزينهها در مقابل درآمدها و يا به عبارتي افزايش هزينههاي عادي دولت در برابر درآمدهاي عادي سبب كسري بودجه ميباشد.
9. انواع كسري بودجه عملياتي را نام برده و یکی را توضیح دهید:
1- كسري بودجه اداري
2- كسري بودجه ناشي از اوضاع اقتصادي
3- كسري بودجه مربوطه به زيربناي اقتصادي
10. 1-كسري بودجه اداري را توضیح دهید:
از نوع كسر بودجه غيرمعقول بوده و دولت در رفع آن بايد بكوشد از نظر علماي اقتصادي دو دليل موجب كسري بودجه اداري ميشود: 1- فقدان سازمان مناسب و سيستم وصول درآمد. 2- فقدان مديريت صحيح و عدم هماهنگي در كار.
11. 2-كسري بودجه ناشي از اوضاع اقتصادي را توضیح دهید:
هر كشوري داراي دوران اقتصادي معيني است كه هر چند سال يك بار تكرار ميشود. به اين دوران سيكل اقتصادي ميگويند كه از نظر مراحل ترقي به بهبود و رونق، و از نظر مراحل تنزل به بحران و ركود تقسيم ميشود. اين نوع كسري بودجه به دلايل زير ايجاد ميشود:
1- بعلت تغيير شرايط اقتصادي: از دوره رونق به مرحله بحران و ركود ايجاد ميگردد. در دورههايي تغييرات زيادي در وصول درآمدها ايجاد ميگردد و اين در حالي است كه دولت تعهدات زيادي را انجام داده است و قادر به كاهش مخارج خود نيست. بنابراين در مراحل رشد اقتصادي با افزايش درآمد و در مراحل تنزل و ركود دچار كسري بودجه ميشد.
2- تغييرات و نوسانات فصلي: كه كوتاه مدت ميباشد، ممكن است موجب كاهش درآمدهاي دولت شود مانند: كاهش قيمت نفت، كاهش محصولات كشاورزي
3- حوادث غير مترقبه: كه ضمن كاهش محصولات ملي و محدود شدن ظرفيتهاي مالياتي جامعه سهم ماليات دريافتي دولت كاهش يافته و كسري بودجه ناشي از اوضاع احوال اقتصادي اجتناب ناپذير است. در اين شرايط اگر دولت هزينههاي خود را كاهش دهد وضع اقتصادي بدتر خواهد شد.
12. 3- كسري بودجه مربوط به زيربناي اقتصادي را توضیح دهید:
عدم هماهنگي بين درآمدها و هزينهها در بلند مدت، اين نوع كسري بودجه را ايجاد مينمايد. علت چنين امري، افزايش هزينههاي عمراني است كه در طولاني مدت صورت ميگيرد. لذا بهمنظور تقويت زيربناي اقتصادي و اجتماعي جامعه، اين نوع كسري بودجه به عمد ايجاد ميشود. به خاطر كافي نبودن درآمدها دولت از نظر تأمين مالي، هزينههاي عمراني اغلب منجر به كسري بودجه عمراني ميشود. برخي كسري بودجه عمراني را كسري نميدانند. چون هزينههاي عمراني مخارج توليد است و دليل آن اين است كه اين نوع كسري بودجه بلندمدت است و از طريق انتشار پول نميتواند تأمين شود. بلكه از طريق انتشار اوراق قرضه تأمين مالي انجام ميپذيرد.
13. روشهاي تأمين كسري بودجه را نام برده و سه مورد را توضیح دهید:
كشورها براي تأمين كسري بودجه از روشهاي مختلف استفاده ميكنند، كه اين روشها را بهشرح زير توضيح خواهيم داد:
1- سياست درآمدي كه به دو قسمت تقسيم ميشود:
الف- سياستهاي درآمدي مثبت كه خود شامل چهار بخش است:
1- افزايش صدور مواد نفتي 2- افزايش صدور مواد غير نفتي
3- افزايش مالياتها 4- افزايش توليد كالا و خدمات
ب- سياستهاي درآمد منفي كه خود شامل دو بخش است:
1- افزايش قيمت كالا و خدمات 2- فروش داراييهاي ملي (بدترين راه تأمين كسري بودجه)
2- سياستهاي هزينهاي به دو بخش تقسيم ميشود:
الف- كاهش هزينههاي جاري
ب- كاهش هزينههاي عمراني
3- سیاست پولی به سه دسته تقسیم میشود:
الف- انتشار یا چاپ اسکناس بدون پشتوانه
ب- تضعیف قدرت خرید پول داخلی و افزایش نرخ تسعیر
ج- افزایش قیمت طلاي پشتوانة اسکناس به اندازه تفاوت ایجاد شده،
4- سیاست استقراض:
سیاست استقراض به دو دسته استقراض داخلی و خارجی تقسیم میشود.
قرضه داخلی و خارجی هریک به دو دسته نقدی و غیرنقدی تقسیم میشود.
الف ـ قرضه نقدی: دریافت وام از دولتهای خارجی و کشورهایی که درآمد اضافی دارند و حاضر هستند وام به کشورهای دیگر بدهند، دریافت وام از موسسات و شرکتهای خارجی وامهایی که بخش خصوصی در خارج از کشور دریافت میکند.
ب ـ قرضه غیرنقدی
5ـ افزایش صادرات:
به خصوص مواد خام که در کوتاه مدت میتواند منبع مهمی در تأمین کسری بودجه ارزی باشد. مهمترین منبع درآمد ارزی کشور ما صادرات نفت خام است.
6ـ کاهش هزینههای ارزی:
این کاهش نباید باعث هرج و مرج اولویت برنامهها شود؛ زیرا موجب زیانهای جبرانناپذیری در اقتصاد خواهد شد. این کاهش باید از اولویتهایی که درجه پایین دارند، شروع شود تا خطاهای آن در مسیر اجرای توسعه کمتر شود.
7ـ استفاده از ذخیرههای ارزی:
چون ذخایر ارزی جایگاه ویژهای در نظام اقتصادی کشور دارند باید فقط در شرایط اضطراری و نیز مقایسه درجه اهمیت و نوع هزینه در مقابل حفظ ذخیره ارزی پس از تشخیص اولویتها اعمال شود.
8ـ کاهش ارزش پول ملی:
در کشورهای توسعه یافته کاهش ارزش پول ملی درمقابل پولهای دیگر کشورها شامل کاهش بهای تمام شده کالا و کاهش قیمت کالاهای صادراتی، افزایش صادرات، جبران کسری موازنه پرداختها و... میشود. در کشورهای در حال توسعه کاهش ارزش پول ملی، افزایش بهاي خدمات و کالاها در داخل کشور عدم افزایش صادرات بهعلت نامرغوب بودن کالاهای تولیدی و عدم امکان رقابت با کالاهای مشابه کشورهای پیشرفته موجب کاهش ارزش پول میشود.
14. 3- اصل تقدم درآمدها بر هزینهها را بیان نمائید :
برخی دانشمندان " تقدم درآمدها برهزینهها " را بهعنوان یکی از اصول بودجه مطرح کردهاند. یعنی نخست باید درآمدها و منابع را برآورد و آنگاه متعادل با آن، هزینهها و مصارف را پیشبینی کرد. برخی نیز تقدم درآمد بر هزینه یا عکس آن را بیمعنا پنداشته اصل را بر درستی و بهجا بودن هزینهها دانستهاند.
15. 4 - اصل جامعیت – یا کاملیت را بیان نمائید :
بودجه باید شامل همه درآمدها و منابع، و تمام هزینهها و مصارف باشد. همچنین ماده 39 ق. م. ع اصل جامعیت بودجه را چنین تعریف کرده است: وجوهی که از محل درآمدها و سایر منابع تأمین اعتبار در بودجه عمومی وصول میشود و همچنین درآمدهای شرکتهای دولتی به استثنای بانکها و موسسات اعتباری و شرکتهای بیمه باید به حسابهای خزانه که در بانک مرکزی افتتاح میگردد واریز شود. همچنین اصل 53 قانون اساسی نیز میگوید کلیه دریافتهای دولت باید در حساب خزانهداری کل واریز شود و همه پرداختهای دستگاههای دولتی از محل اعتبارات مصوب بهموجب قانون صورت میگیرد.
16. دو قاعده کلی در اصل جامعیت بودجه را نام ببرید: ( مهم)
1- درآمدها و هزینهها همدیگر را تهاتر نکنند
2- همه اقلام درآمدها و همه اقلام هزینهها در بودجه عمومی منعکس گردند و هیچ چیز از قلم نیافتد.
17. 5- اصل تفصیل یا شاملیت بودجه را شرح دهید:
براساس این اصل دولت باید بودجه را بهصورت مشروح و با جزییات آن تهیه و تنظیم و به مجلس پیشنهاد نماید و نمیتواند هیچ بخشی از آن را جدا در نظر بگیرد. به این صورت که باید بودجه دستگاهها و سازمانهای مختلف به تفضیل و تفکیک درآمد و هزینه طبقهبندی شده و در قالب برنامهها و طرحها بهصورت استانی و ملی در لایحه منعکس شود. اصل فوق باید طوری رعایت شود که امکان بررسی جزییات مربوط را به نمایندگان بدهد در واقع عدم رعایت اصل شاملیت و تفضیل بودجه امکان تجزیه و تحلیل مجلس و تشخیص ضرورت اقلام بودجه را منتفی مینماید. و نظارت مجلس و دیوان محاسبات بر درآمدها و هزینههای انجام شده به نحوه موثر و کامل انجام نخواهد شد.
18. 6 - اصل تخصیص بودجه را شرح دهید :
طبق این اصل دولت موظف است هر اعتباری را صرفاً به همان محلی اختصاص دهد که در بودجه مصوب شده است. دولت باید موظف باشد که در عمل مطابق آنچه که در بودجه تعیین و اجازه داده شده است هزینه نماید. نباید بودجه تخصیص پیدا کرده برای یک امر را خرج موضوع دیگری نماید چون در این صورت نتیجه مورد نظر از اصل شاملیت و کاملیت بودجه حاصل نخواهد شد. بر اساس این اصل تمام ارقام منظور در بودجه باید به همان وضع و ترتیبی که در بودجه تعیین و اجازه داده شده است وصول و مصرف شود. طبق این اصل هر رقم اعتباری که برای هزینهای در بودجه پیشبینی شده است تنها برای همان هزینه قابل مصرف است و نباید آن را برای منظور دیگری خرج کرد.
19. 7 - اصل وحدت بودجه را شرح دهید :
براساس این اصل دستگاههای مختلف دولتی میبایست یک بودجه واحد یک پارچه و مرتبط با یکدیگر تهیه کنند. به عبارتی هر دستگاه نباید برای خود بودجه جداگانه تدارک ببیند. زیرا امکان رسیدگی و کنترل و برنامه ریزی کلان بسیار ضعیف خواهد شد. از طرف دیگر با توجه به اینکه کارهای جامعه معمولا ًتوسط دو بخش عمومی وخصوصي انجام میشود. برای جلوگیری از دوباره کاری، پراکندگی امور، اتلاف وقت و اتلاف منابع به دولتها توصیه شده است که فقط یکبار بودجه واحدی در یک مجموعه به مجلس ارايه و به تصویب برسانند. لذا دولت میباید بودجه تمام دستگاهها را بهنحوی از خزانه و بهطور مستقیم استفاده نماید که بخشی از عملیات را در برگیرد. پس لایحه بودجه که حاوی بودجه عمومی دولت، بودجه شرکتهای دولتی و بودجه موسسات انتفاعی وابسته به دولت است باید یکجا تهیه و جهت تصویب به مجلس ارايه شود.
- متمم بودجه یکی از موارد استثناء به اصل وحدت بودجه است.
20. 8- اصل انعطاف پذیری بودجه (نرمش بودجه ) را شرح دهید:
مطابق این اصل چنانچه دولت در پیشبینی بودجه اعم از درآمدها و يا هزینههای خود در طول سال با مشکل مواجه شود. میتواند از طریق سیستم بودجه و ارائه آن به مجلس بودجه خود را ترمیم کند. ضمناً در داخل هر دستگاه اجرایی به وزیر یا مسئول مربوطه تا حدی اجازه داده میشود که نسبت به جابجایی اعتبارات از طریق معاونت راهبردی اقدام کند. (اصلاحیه بودجه). لیکن در این زمینه نیز مانند هر موضوع دیگری باید اندازه نگه داشت تا این اصل راه گریزی از مقررات و توجیه برون رفتن از چارچوب معیارها نگردد.
21. مراحل بودجهنویسی ـ سیر تحول فنی بودجه را نام ببرید :
در بیشتر کشورهای دنیا برای تصویب بودجه از نظام پارلمانی معمولاً از چهار مرحله، تهیه، تنظیم و پیشنهاد، تصویب، اجرا و نظارت بر اجرای بودجه تشکیل میشود. مجموع این چهار مرحله را دوره بودجه، مراحل بودجه یا سیکل یا گردش کار بودجه مینامند.
22. 1 - مرحله تهيه، تنظيم و پيشنهاد بودجه را بصورت چکیده بیان نمائید:
این مرحله از یک دیدگاه مهمترین دور بودجه است. در این مرحله در ایران با ارسال بخشنامه بودجه با امضای مقام رییس جمهور یا معاون وی به تمام وزارتخانهها، موسسات دولتی، موسسات انتفاعی وابسته به دولت، نهادهای انقلابی و کلیه دستگاههای اجرایی که به گونهای از بودجه دولت منتفع میگردند، شروع میشود. به همراه این بخشنامه، دستورالعملهایی که بهپیوست فرمهای مخصوص جهت اخذ اطلاعات مالی و عملیاتی است در قالب مقرراتی که به ضوابط مالی ناظر بر تهیه و تنظیم بودجه مشهور است در دو جلد، یکی برای وزارتخانهها و موسسات دولتی و نهادهای انقلابی و دستگاههايی كه دارای برنامه و مواد هزینه هستند و دیگری برای شرکتهای دولتی. موسسات انتفاعی وابسته به دولت و کلیه دستگاههای اجرایی که به طریق بازرگانی اداره میشوند ارسال میگردد.
بخشنامه بودجه شامل کلیاتی است بیانگر اولویتهای موردنظر، سیاستها و گرایشهای دولت که باید موردتوجه دستگاهها باشند. این بخشنامه نوعی دستورکار کلی تهیه و تنظیم بودجه است تا به دستگاهها و وزارتخانهها چارچوب برنامه و بودجه، هدفها، اولویتها و خطمشی کلی دولت در سال بودجه را نشان دهد. بخشنامه بودجه و همچنین تاریخ تهیه و تنظیم، زمان ارسال بودجه پیشنهادی دستگاهها و وزارتخانهها به معاونت راهبردی ريیسجمهور و تاریخ رسیدگی در آن معاونت و شورای اقتصاد، و تاریخ ارسال بودجه پیشنهادی به هیأت دولت را نشان میدهد.
پس از ابلاغ بخشنامه بودجه ، دفتر بودجه در هریک از نهادها ، وزارتخانهها و سازمانها بر حسب مورد بخشهای مربوط به خود را همراه با دستور کار تهیه و تنظیم بودجه خود تنظیم و به واحدهایی که ازنظر دفتر بودجه مرکز هزینه يا مرکز بودجهاند میفرستد. در واقع کار تهیه و تنظیم بودجه از این گام آغاز میشود.
پس از دریافت بودجه پیشنهادی مراکز هزینه در دفتر بودجه بررسی و کارشناسی انجام شده و بودجه پیشنهادی دستگاه تهیه و تنظیم میگردد. بودجه پیشنهادی با امضای بالاترین مقام در چارچوب فرمهای ویژه به معاونت راهبردی رئیسجمهور فرستاده میشود.
بودجه شرکتهای دولتی به معاونت راهبردی نیز فرستاده و پس از دریافت نظر مشورتی برای تصویب به مجمع عمومی صاحبان سهام داده میشود. بودجه شرکتها پس از تصویب مجمع عمومی برای هماهنگی کارها و برنامههای دولت و برای آگاهی مجلس در پیوستهای جداگانه همراه بودجه کل کشور به مجلس فرستاده میشود .
مسئولیت دفاع از بودجه پیشنهادی دستگاهها ي اجرايي، دفتر بودجه هر دستگاه در معاونت راهبردی میباشد. پس از بررسی کارشناسی بودجه پیشنهادی دستگاهها بودجه به شورای اقتصاد فرستاده میشود . درآنجا پس از بحث و بررسیهایی و تغییرات احتمالی بودجه کل کشور به هيأت دولت فرستاده میشود. بودجه کل کشور پس از بحث و بررسی و تأیید هیأت دولت به عنوان بودجه کل کشور با امضاء بوسیله ريیسجمهور به مجلس تقدیم میگردد.
اين مرحله فنیترین قسمت از فرآیند بودجه را تشکیل میدهد. قوه مجریه مسئول تهیه و تنظیم و پیشنهاد بودجه است.
اقداماتی که در ایران در مرحله تهیه و تنظیم بودجه به عمل میآید:
1ـ پیشبینی مقدماتی بودجه 2ـ تهیه گزارش اقتصادی سالانه
3ـ بخشنامه بودجه 4ـ تهیه وتنظیم بودجه در دستگاهها.
23.2 - مرحله تصویب را به اختصار بیان نمائید:
تصویب بودجه از وظایف و اختیارات قوه مقننه است. با تصویب بودجه عملکرد دولت به وسیله نمایندگان ملت نظارت و کنترل میگردد.
در این مرحله قوه مقننه رسیدگی بودجه عمومی را که حاوی کلیه برنامهها، طرحها و فعالیتهای قوه مجریه در سال آتی است بهعهده میگیرد. لایحه بودجه در کمیسیونهای تخصصی مجلس (که به عنوان کمیسیونهای فرعی مطرح میشوند) بررسی میشود و کمیسیون تلفیق به عنوان کمیسیون اصلی نظر کمیسیونهای تخصصی را دریافت و مسئولیت رسیدگی نهایی را برعهده میگیرد. کمیسیون تلفیق از کلیه اعضای کمیسیون برنامه و بودجه و محاسبات و یک نفر از هریک از کمیسیونهای تخصصی مجلس (غیر از کمیسیون تحقیق و تدوین آییننامه داخلی مجلس) تشکیل میشود. شایان ذکر است در این مرحله هدف تصویب اعداد و ارقام نیست بلکه بررسی سیاستها و برنامههای دولت و توجیهات اقتصادی، اجتماعی و... این برنامهها و سیاستهاست که در اعداد و ارقام تجلی یافته است.
24.3- منظور از اجرای بودجه چیست؟
اجرای بودجه شامل کلیه مراحلی است که برای وصول درآمدها و سایر منابع تأمین اعتبار از یکطرف و مصرف اعتبارات پیشبینی شده و مصوب از طریق دیگر طی میگردد .
بنابراین اجرای بودجه شامل تحقق ارقام پیشبینی شده در بودجه مصوب و به عبارت دیگر وصول درآمدها پرداخت هزینهها برای نیل به مقاصد و اهداف معین طبق قوانین و مقررات مربوطه است.
در مرحله اجرا، مراحل فرعی را نام برده و دو مورد را توضیح دهید:
در مرحله اجرا، بودجه خود دارای مراحل فرعی دیگری است : الف ) ابلاغ بودجه ب) مبادله موافقت نامه هاي فعاليتهاي جاري وعمراني ج) تخصيص اعتبار د) مصرف اعتبارات دستگاههای دولتی موظفاند برای مصرف اعتبارات مصوب، موافقتنامههایی تنظیم و با معاونت برنامه ريزي و نظارت راهبردي مبادله نمایند و پس از تخصیص اعتبارات مصوب، طی مراحل هفتگانهای که شرح آنها گفته خواهد شد آن را به مصرف برسانند.
الف ) ابلاغ بودجه – امري است كه درباره كليه قوانين ،رعايت مي شود .بدين معني كه هرقانوني از جمله قانون بودجه پس از تصويب مجلس مي بايد از طرف دولت (توسط سازمان مديريت وبرنامه ريزي ) به دستگاه هاي اجرايي ابلاغ گرددتا قابل اجرا باشد .
ب) مبادله موافقتنامه فعاليتهاي جاري وطرحهاي عمراني- موافقتنامه سندي است حقوقي ومالي كه بين دستگاه اجرايي وسازمان مديريت وبرنامه ريزي مبادله مي گردد .دستگاه هاي اجرايي مكلف اند بر اساس شرح فعاليت هاوطرحها كه بين دستگاه وسازمان مديريت وبرنامه ريزي مورد توافق واقع شده است در حدود اعتبارات مصوب عمل نمايند . بر اين اساس براي هر طرح عمراني وفعاليت جاي يك موافقت نامه شرح عمليات تهيه مي شود وبه امضاي مقامات مجاز دستگاه اجرايي وسازمان مديريت وبرنامه ريزي سابق (معاونت راهبردي رياست جمهوري ) مي رسد .
ج) تخصیص اعتبار:
درآمدهای پیشبینی شده در بودجه کل کشور در طول سال بهتدریج وصول و هزینهها نیز باتوجه به زمان و سایر عوامل در این مدت پرداخت میشوند. براساس اصل تقدم درآمدها بر هزینهها تا درآمد نباشند امکان پرداخت وجود ندارد. بنابراین باتوجه به عواملی همچون وجود نقدینگی و اولویتهای اقتصادی، اجتماعی، اعتبارات سالانه دستگاهها در قالب یک ماهه یا سه ماهه قسطبندی میشود که به آن تخصیص میگویند. بنابراین تخصصی عبارت است از دادن مجوز استفاده از مبالغ معینی از اعتبارات مصوب سالانه در دورههای زمانی مشخص (سهماهه) به عبارتی دیگر تخصیص اعتبار تعیین صحیح اعتباری است که در دورههای زمانی معینی در سال، برای تأمین هزینه اجرای برنامهها، عملیات و سایر پرداختها موردنیاز است. هدف اصلی تخصیص کنترل دقیق هزینه های دولت و سازمانهای دولتی و ایجاد تعادل میان دریافتها و پرداختهای دولت است.
25. د) مراحل مصرف اعتبارات را نام ببرید ( 7 مورد):
قانون محاسبات عمومي مراحل مصرف اعتبارات يا مراحل خرج را بهشرح زير آورده است:
1- تشخيص: عبارت است از تعيين و انتخاب كالا و خدمات و پرداختهايي كه تحصيل يا انجام آنها براي اجراي برنامههاي دستگاههاي اجرايي ضروري است. اين كار بر عهده رييس دستگاه مصرف كننده اعتبار يا مقامات مجاز از طرف اوست كه تشخيص دهد خريد چه كالاها يا خدماتي براي هدفهاي سازمان لازم است. بديهي است كه ذيحساب حق دخالت در تشخيص را ندارد مگر آنكه خريد در جهت اهداف دستگاه نباشد.
2- تأمين اعتبار: وقتي كالا و خدمات معين باشد بايد اعتبار آن هم تخصيص يابد. تأمين اعتبار عبارت است از اختصاص تمام يا قسمتي از اعتبارات مصوب براي هزينه معين از سوي ذيحساب.
3- تعهد: از نظر قانون محاسبات عمومي عبارت است از ايجاد دين بر ذمه دولت ناشي از:
الف- تحويل كالا يا انجام دادن خدمت
ب- اجراي قراردادهايي كه با رعايت مقررات منعقد شده باشند.
ج- احكام صادره از مراجع قانوني و ذي صلاح
د- پيوستن به قراردادهاي بينالمللي و عضويت در سازمانها و مجامع بينالمللي با اجازه قانون
4- تسجيل: عبارت است از تعيين ميزان بدهي قبل از پرداخت به موجب مدارك اثبات كننده بدهي. در اين مرحله ميزان بدهي و وجهي كه تعيين ميگردد بايد از محل اعتبار تخصيصي به شخص حقيقي يا حقوقي كه تعهد به نفع او صورت گرفته است تأديه گردد.
5- حواله: حواله اجازهاي است كتبي كه مقامات صلاحيتدار وزارتخانه، مؤسسة دولتي، دستگاه اجرايي محلي، نهادهاي عمومي غيردولتي يا ساير دستگاههاي اجرايي براي تأديه تعهدات و بدهيها، عهدة ذيحساب در وجه ذي نفع صادر ميكنند.
6- درخواست وجه: براي پرداخت حوالههاي صادره از طرف ذيحساب از خزانه درخواست وجوه لازم از محل اعتبارات مصوب و تخصيص يافته بهعمل ميآيد و در اختيار دستگاه اجرايي قرار ميگيرد.
7- هزينه قطعي: عبارت است از پرداختهايي كهبهطور قطعي به ذينفع در قبال تعهديا تحت عنوان كمك يا عناوين مشابه با رعايت قوانين و مقررات مربوط صورت ميگيرد.
26.4 - کنترل و نظارت بر بودجه را به اختصار توضیح دهید :
نظارت بر بودجه از نظر صحت عملیات اجرایی و انطباق آن با هدفها و برنامهها اهمیت بسیاری دارد. بودجه مأموریتی است که قوه مقننه به دولت محول میکند و بايد بنحوی از درستی انجام این مأموریت آگاهی یابد. نظارتی که مجلس ابتدا از طریق دیوان محاسبات بهطور غیرمستقیم و سپس با رسیدگی به گزارش تفریغ بودجه بهصورت مستقیم انجام میدهد. در پی این هدف است که هم نظارت قضایی و هم نظارت پارلمانی محقق میشود. از طرف دیگر دستگاه دولت نیز به سبب وسعت فراوانی که دارد باید اطمینان یابد که آنچه در اندام و درون آن انجام میشود در جهت هدفهای برنامه است. این نیاز نیز لزوم نظارت اداری و عملیاتی دولت بر خود و کارکنانش را مطرح میسازد.
انواع كنترل بودجه:
عمليات اجرايي صحيح و منطبق با هدفها و برنامههاي پيشبيني شده، در تحقق سياستها و خطمشيهاي دولت بسيار مؤثر است به همين خاطر نظارت و كنترل به اجراي بودجه اهميت بسياري دارد.
27.سه نوع نظارت بر اجراي بودجه را بیان نمائید:
1- نظارت و كنترل قوه مجريه (نظارت دروني)
2- نظارت و كنترل قوه مقننه (نظارت بيروني)
3- نظارت و كنترل قوه قضاييه
28. نظارت و كنترل قوه مجريه به چند شکل انجام می شود ؟
اين نظارت به دو شكل 1- نظارت مالي قبل و يا حين خرج (نظارت اداري) و 2- نظارت عملياتي انجام شده.
29. الف- نظارت مالي را بطور کامل شرح دهید:
هدف اصلي اين نظارت كه نظارت حين خرج اعمال ميگردد، عدم تجاوز هزينههاي دولت از اعتبارات مصوب است. اين نوع نظارت جزء وظايف وزارت امور اقتصاد و دارايي بهشمار ميآيد و از راههاي زير اعمال ميگردد.
1- براساس قانون محاسبات عمومي: اختيار و مسئوليت تشخيص و انجام تعهد و تسجيل و حواله بهعهده وزير مربوطه يا رييس مؤسسه و مسئوليت تأمين اعتبار و تطبيق پرداخت با قوانين و مقررات بهعهدة ذيحساب است.
2- خزانه: سازمانهاي دولتي براي اينكه بتوانند از اعتبارات مصوب جهت پرداخت هزينههاي خود استفاده كنند، پس از طي مراحل تفضيلي اجراي بودجه توسط ذيحساب درخواست وجه ميكنند. ولي صدور درخواست وجه لزوماً موجب پراخت نميگردد. زيرا قبل از پراخت وجه خزانه صحت صدور درخواست وجه و مطابقت آن را با اعتبارات مصوب و مقررات قانوني مورد بررسي قرار ميدهد و سپس وجوه درخواست شده را در حدود اعتبارات مصوب كارسازي ميكند.
در رسيدگي قبل از پرداخت بايد نكات زير مورد بررسي قرار ميگيرد:
1- آيا تعهد انجام شده است؟ به عبارت ديگر آيا خدمتي انجام شده است يا كالايي تحويل گرديده است؟
2- آيا اين تعهد طبق مقررات قانوني انجام شده است و مستند آن صحيح است؟
3- آيا مبالغ درخواستي صحيح است؟
4- آيا مبالغ درخواستي در حدود اعتبارات مصوب در بودجه است ؟
30. ب – نظارت عملياتي را بطور کامل شرح دهید:
منظور از اين نظارت به كارگيري بودجه بهعنوان وسيلهاي براي نيل به اهداف مطلوب است. در حقيقت هدف از كنترل عملياتي، بررسي نتايج حاصل از پرداخت مخارج است. براساس قانون محاسبات عمومي در معاونت برنامه ريزي و نظارت راهبري موظف است در مورد اجراي فعاليتها و طرحهاي عمراني كه هزينه آن از محل اعتبارات جاري و عمراني دولت تأمين ميشود بهمنظور ارزشيابي و از نظر مطابقت عمليات و نتايج حاصله به هدفها و سياستهاي تعيين شده در قوانين برنامه عمراني و قوانين بودجه كل كشور دستورالعملها و مشخصات طرحها و مقايسه پيشرفت كار با جدولهاي زماني فعاليتهاي جاري و طرحهاي عمراني مربوط نظارت كند. براي انجام اين منظوربهطور مستمر از عمليات طرحها و فعاليتهاي دستگاههاي اجرايي بازديد و بررسي كند و دستگاه اجرايي را مراتباً در جريان نظارت و نتايج حاصل از آن بگذارد.
31. 2- نظارت و كنترل قوه مقننه (نظارت بيروني) به چند نوع است؟
اين نظارت كه از نوع نظارت قانوني است، به دو نوع نظارت قضايي و نظارت پارلماني تقسيم ميشود:
الف- نظارت قضايي: اعمال نظارت قضايي بر عهده ديوان محاسبات كشور است كه مستقيماً زير نظر مجلس شوراي اسلامي انجام وظيفه ميكند. بر اساس قانون اساسي، ديوان محاسبات به كليه حسابهاي وزارتخانهها، مؤسسات، شركتهاي دولتي و ساير دستگاههايي كه به نحوي از انحاء از بودجه كل كشور استفاده ميكنند به ترتيبي كه قانون مقرر ميدارد، رسيدگي يا حسابرسي مينمايد كه هيچ هزينهاي از اعتبارات مصوب تجاوز نكرده و هر وجهي در محل خود به مصرف رسيده باشد.
ب- نظارت پارلماني: در حكومتهاي دموكراسي نظارت پارلماني به درآمدها و هزينههاي مملكتي يك اصل مسلم تلقي ميشود و قانونگذار خود را محق و موظف به نظارت و كنترل بودجه مصوب خود ميداند. اين نظارت در جريان اجراي بودجه و همچنين پس از خاتمه سال مالي اجرا مينمايد.
32.3- نظارت و كنترل قوه قضاييه را با اختصار توضیح دهید:
سازمان بازرسي كل كشور كه زير نظر قوه قضاييه فعاليت ميكند وظايف نظارتي وسيعي را بر طبق قانون مصوب 19/7/1360 بهمنظور اجراي صحيح قوانين در دستگاههاي اجرايي بر عهده دارد كه بشرح زير است:
1- بازرسي مستمر از كليه وزارتخانهها، ادارات نيروهاي نظامي و انتظامي، مؤسسات و شركتهاي دولتي، شهرداريها و....
2- بازرسيهاي فوقالعاده برحسب دستور رييس قوه قضاييه و يا به دستور كميسيون اصل 90 قانون اساسي مجلس شوراي اسلامي و يا به تقاضاي وزير يا مسئول دستگاه اجرايي ذيربط
3-اعلام موارد تخلف و نارساييها و سوء جريان اداري و مالي درخصوص وزارتخانهها و نهادهاي عمومي به رييسجمهور و درخصوص مؤسسات و شركتهاي دولتي وابسته به وزير وزارتخانه ذيربط و درخصوص شهرداريها و مؤسسات وابسته به آنها به وزير كشور و درخصوص مؤسسات تحت غير دولتي كمك بگير از دولت به وزير امور اقتصادي و دارايي در ماده 10 قانون ياد شده ضمانت اجراي نظارت سازمان بازرسي كل كشور چنين پيشبينيشده است: وزير يا مسئول دستگاه مربوط موظف است از تاريخ دريافت گزارش هيأت بازرسي حداكثر ظرف 10 روز عمليات اجرايي را بهمنظور انجام دادن پيشنهادهاي مندرج در گزارش مزبور، شروع كند و مفاد جريان كار را مرتباً به اطلاع سازمان برساند. سازمان موظف است تا حصول نتيجه نهايي جريان امر را پيگيري كند.
33. طبقه بندي بودجه اي به چند دسته تقسیم می شود؟
به طور كلي طبقه بندي بودجه اي را مي توان به اين شرح تقسيم بندي كرد: 1) طبقه بندي درآمد ها و ساير منابع تأمين اعتبار ؛ 2) طبقه بندي هزينه اي ؛ 3) طبقه بندي عملياتي ؛ 4) طبقه بندي سازماني ؛ 5) طبقه بندي اقتصادي
در ادامه به تفضيل به شرح هر يك از اين طبقه بندي ها مي پردازيم .
- انواع طبقهبندي درآمدها و واگذاري داراييهاي سرمايهاي در ايران:
طبقهبندي درآمدها تا قبل از سال 1381 در بودجه كل كشور براساس نوع آن به سه گروه طبقهبندي ميشدند. 1- درآمدهاي عمومي 2- درآمدهاي اختصاصي 3- درآمد شركتهاي دولتي.
34. درآمدهاي عمومي دولت عبارتست از:
درآمدهاي وزاتخانهها و مؤسسات دولتي و ماليات و سود سهام شركتهاي دولتي و درآمد حاصل از انحصارات و مالكيت و ساير درآمدهايي كه در قانون بودجه كل كشور تحت عنوان درآمد عمومي منظور ميشود.
35.موارد اقلام درآمد عمومي را نام ببرید؟
درآمد عمومي در قانون بودجه كل كشور شامل بخشهاي زير است:
بخش اول: مالياتها كه به ماليات مستقيم و غيرمستقيم تقسيم ميشود:
بخش دوم: دريافت كمكهاي اجتماعي
بخش سوم: دريافت كمكهاي بلاعوض
بخش چهارم: درآمدهاي اموال و دارايي
بخش پنجم: درآمدهاي خدمات و فروش كالا
بخش ششم: درآمدهاي جرايم و خسارات
بخش هفتم: درآمدهاي متفرقه
36. درآمدهاي اختصاصي دولت عبارتست از:
درآمدهايي كه بهموجب قانون براي مصرف يا مصارف خاص در بودجه كل كشور تحت عنوان درآمد اختصاصي منظور ميگردد. اين درآمدها به موجب قانون توسط دستگاههاي اجرايي وصول و به خزانه دولت واريز و كلاً به مصرف هزينههاي خاص همان دستگاه ميرسند. طبق ماده 64 قانون محاسبات عمومي كشور، اعتبارات مصوب از محل درآمدهاي اختصاصي تا آخر سال مالي در حدود درآمدهاي وصولي مربوط قابل تعهد و پرداخت است و مانده وجوه اعتبارات از محل درآمد اختصاصي مصرف نشده هرسال بايد تا پايان فروردين سال بعد به خزانه برگشت داده شود تا به حساب درآمد عمومي كشور منظور گردد.
37. درآمد شركتهاي دولتي عبارتست از:
درآمدهايي كه در قبال ارايه خدمت يا فروش كالا و ساير فعاليتها كه شركتهاي مذكور به موجب قوانين و مقررات مجاز به انجام آنها هستند عايد آن شركتها ميشود ساير منابع شركتهاي دولتي عبارت است از منابعي كه شركتهاي مزبور تحتعنوان كمك دولت، وام، استفاده از ذخاير (ناشي از سود يا استهلاك) كاهش سرمايه در گردش (نقدينگي) و يا عناوين مشابه به موجب قانون مجاز منظور كردن آن در بودجههاي خود هستند.
38. مصارف بودجه عمومي دولت شامل چند بخش است؟ ( مهم )
1- اعتبارات هزينه اي ( اعتبارات جاري) : شامل هزينه از محل درآمد عمومي و اختصاصي است .
2- اعتبارات تملك داراييهاي سرمايه اي : اين اعتبارات كه شامل طرحهاي عمراني است ، از محل درآمد فروش نفت خام و فروش اموال و داراييهاي ثابت مانند ساختمان و تأسيسات ، ماشين آلات و تجهيزات ، فروش اراضي و ساير داراييهاي ثابت سرمايه اي تآمين مي شود .
3- اعتبارات تملك داراييهاي مالي : شامل باز پرداخت وامهاي، ديون ، بازپرداخت اصل اوراق مشاركت و مانند آنها كه در رديفهاي متمركز بودجه قرار ميگيرند . اين اعتبارات از محل درآمد حاصل از فروش اوراق مشاركت ، استفاده از صندوق ذخيره ارزي( صندوق توسعه ملي ) ، واگذاري سهام شركت هاي دولتي ، وامهاي داخلي و خارجي تأمين مي شوند.
4- هزينه از محل درآمد اختصاصي .
39. ضرورت طبقهبندي هزينهها را بیان نمائید :
1- ايجاد سيستم و چارچوبي جامع و كامل براي ثبت منظم كليه فعاليتها، برنامهها و جريانهاي اقتصادي در جامعه
2- ايجاد تصوير روشن و جامعي از ساختار اقتصادي جامعه و ميزان و نحوه تركيب فعاليتهاي اقتصادي با يكديگر.
3- بررسي و تجزيه و تحليل وضع اقتصادي و روند تغييرات آن بهمنظور پيريزي بانك جامع اطاعاتي.
4- استفاده از دادههاي ثبت شده در بانك اطلاعات در سياستگذاريها.
طبقهبندي هزينهاي از يك عدد 5 رقمي تشكيل شده است كه رقم اول سمت چپ آن فصل هزينه، دومين و سومين رقم سمت چپ آن ماده هزينه و چهارمين رقم جزء ماده و پنجمين رقم ريز ماده ميباشند.
40. اهداف عمده طبقهبندي عملياتي را نام برده و دو مورد را توضیح دهید :
هدف طبقهبندي عملياتي شناخت عمليات مختلف دولت است، لذا در درجه اول دولت بايد بداند چه ميكند، سپس براي همه روشن سازد كه چه كاري براي مردم انجام خواهد داد. بنابراين، اهداف عمده اين طبقهبندي را ميتوان بهشرح زير ذكر نمود:
1- برنامهريزي: عبارت است از ايجاد امكان تصميمگيري درجهت چشم انداز دروني و سيماي توسعه ملي و انتخاب مناسبترين شيوهاي اجرايي در قالب برنامههاي عملي و تعيين اولويتها در جهت حركت به سمت هدف.
2- بهبود مديريت: اين طبقهبندي براي انجام آگاهي كليه دستاندركاران اجراي بودجه بهعنوان يك وسيله مؤثر در بهبود مديريت بشمار ميرود. اين طبقهبندي به مديران كمك ميكند تا بر حجم و ميزان كارها و مسئوليتهاي محول شده و نيز ميزان منابع لازم، به خوبي استفاده كنند.
3- تجزيه و تحليل: طبقهبندي بودجهاي بايد به نحوي تنظيم شود كه بتوان براساس آن تأثيرات اقتصادي عمليات دولت را در هر حالت تجزيه و تحليل نمود. لذا در صورت دقت در طبقهبندي كمك شاياني به مجريان در پيشبيني و تجزيه و تحليل نتايج اجراي بودجه خواهد شد.
4- نظارت بر انجام عمليات دولت: براي انجام برنامههاي خود و نيل به اهداف و براي وصول درآمدها، پرداخت وجوه، واحدهاي سازماني و يا اشخاص معيني، در داخل اين سازمانها مسئول شناخته شده است. طبقهبندي بودجهاي بايد به نحوي باشد كه بتواند اين مسئوليتها را به صراحت تعريف كند تا بتوان آن را تشخيص داد. در واقع طبقهبندي در اينجا بهعنوان ابزاري براي كنترل عمليات در خدمت مديريت ميباشند.
1. واژه بودجه چیست؟
بودجه (Budget) واژهاي با ريشه فرانسوي، بودجه به كيسههاي چرمي گفته ميشود كه بازرگانان پول خود را در آن ميگذاشتند. اين واژه وارد ديگر زبانها از جمله وارد زبان انگليسي شد و رفته رفته با مفهوم امروزي در ادبيات اقتصادي كشورهاي مختلف جايگاه ويژهاي يافت. اين واژه در انگليسي بدون حرف d و به گونه «باجت» تلفظ ميشود. ليكن در زبان فارسي اين حرف نيز تلفظ و بودجه خوانده ميشود.نكته جالب توجه اينكه در ايرانو برخي كشورهاي عربي پيرامون آن نيز براي نگهداري پول از جمله زر، كيسههايي به كار ميآمد كه «بدره» خوانده ميشد. مانند بدره زر، بدين ترتيب آيا بودجه فرانسوي همان بدره ايراني نيست؟!
2. بودجه را تعريف نمایید:
- بودجه، برنامه يكساله دولت (شركت يا سازمان) است، شامل پيشبيني و برآورد درآمدها و ديگر منابع اقتصادي، مجموعهاي ازسياستها و هدفها، پيشبيني و برآورد هزينه فعاليتها و سرمايهگذاريهاي لازم براي اجراي سياستها و رسيدن به هدفها كه با آرايشي مناسب و منطقي سامان يافته و به تصويب دستگاه قانونگذاري «در شركتها به تصويب مجمع عمومي صاحبان سهام» رسيده باشد.
3. نكات قابل توجه در تعريف بودجه را بیان نمائید : ( 6 مورد)
1. بودجه يك برنامه است.
2. بودجه براي زمان معيني فراهم ميشود. (يك سال خورشيدي)
3. بودجه پيشبيني و آينده نگري است.
4. بودجه در بردارنده پيشبيني درآمدها و ديگر منابع تأمين اعتبار دولت يا دستگاه است.
5. بودجه پيشبيني هزينهها و پرداختهاي دولت يا دستگاه اجرايي است.
6. به تصويب رسيده قانون است.
4. ضرورت و اهميت بودجه را تشریح نمائید :
- برگزيدن نياز و چشم پوشيدن از نيازي ديگر نميتواند تابع ذوق و سليقه شخصي باشد و در نتيجه فن بودجهنويسي و بودجه بندي مطرح و ضرورت مييابد.
بودجه دولت، از لحاظ حجم و عظمت بزرگترين سند مالي از لحاظ اهميت مهمترين عامل مستقل و پويا در سطح كلان اقتصادي است كه جهت اداره و پيشرفت اجتماعي و اقتصادي كشور به كار گرفته ميشود. از طريق بودجه كل كشور است كه دولت ميتواند بر سطح متغيرهاي كلان اقتصادي، تأثير بگذارد.
5. اصول بودجه را نام برده و هر یک را توضیح دهید :
1- اصل سالانه بودن بودجه
2- اصل تعادل بودجه
3- تقدم درآمدها بر هزينهها ( الف – تخميني بودن درآمدها ب- تحديدي بودن هزينهها )
4- اصل جامعيت بودجه
5- اصل تفضيل بودجه
6- اصل تخصيص بودجه
7- اصل وحدت بودجه
8- اصل انعطاف پذيري (نرمش) بودجه
منظور از اين اصول لزوم رعايت قواعد و تشريفاتي است تا بودجه تنظيمي وسيله مفيد و قاطعي بهمنظور كنترل و شناسايي دخل و خرج دولت باشد.
فلسفه وجودي اين اصول براي جلوگيري از حيف و ميلها و بهمنظور كنترل مالي پارلماني است.
6. 1- اصل سالانه بودن بودجه را توضیح دهید:
اصل سالانه بودن بودجه ميگويد بودجه براي يك سال خورشيدي تهيه ميشود. اين اصل بر واقعيات علمي و طبيعي استوار است و ريشه در تاريخ، آيينها و سنتهاي ملتها دارد. سال خورشيدي با گردش منظم زمين به دور خورشيد، ثابت و واقعيتي علمي است. همچنين بودجه كه يكي از انواع برنامههاست، پيشبيني يك ساله درآمدها و هزينههاي دولت است.
چند استثنا به اصل سالانه بودن بودجه:
بودجه يك يا چند دوازدهم – چنانچه دولت در زمان مقرر نتواند لايحه بودجه پيشنهادي را به مجلس تقديم كند و مجلس فرصت كافي براي بررسي و تصويب لايحه بودجه را نداشته باشد بناچار دولت لايحه بودجه يك يا چند دوازدهم را به مجلس ارائه ميدهد و مجلس براي اينكه امور مملكت دچار خللي نگردد اين بودجه را براي يك يا چند ماه به تصويب ميرساند.
اعتبارات برنامهاي - برخي از كارها و فعاليتها ي اجرايي بيشتر از يك سال زمان ميبرد، منظور كردن همه مبلغ طرحها و برنامهها در يك بودجه امكان پذير نيست و باعث بالا رفتن حجم بودجه و عدم توازن بين دخل و خرج ميگردد، بنا بر اين طي برنامههاي پنج ساله بودجه تسهيم و بخشي از آن در بودجه سالانه آورده ميشود و بقيه مبالغ در بودجه سالهاي بعد محاسبه و پيشبيني ميشود .
7. 2- اصل تعادل بودجه را توضیح دهید:
به حفظ موازنه بين درآمدها و مخارج به گونهاي كه دولت بتواند بدون متوسل شدن به استقراض، تعهدات مالي خود را بپردازد، اشاره دارد. بنابراين اصل تعادل بودجه جمع ارقام كليه منابع و درآمدهاي پيشبيني شده با جمع كليه ارقام هزينههايي كه براي سال بودجه در اجراي برنامهها و فعاليتهاي مصوب محاسبه يا برآورد ميگردد، برابر و مساوي باشد.
8. كسري بودجه را تعریف کنید:
براساس نظريه كلاسيكها، زيادي بودجه هزينهها در مقابل درآمدها و يا به عبارتي افزايش هزينههاي عادي دولت در برابر درآمدهاي عادي سبب كسري بودجه ميباشد.
9. انواع كسري بودجه عملياتي را نام برده و یکی را توضیح دهید:
1- كسري بودجه اداري
2- كسري بودجه ناشي از اوضاع اقتصادي
3- كسري بودجه مربوطه به زيربناي اقتصادي
10. 1-كسري بودجه اداري را توضیح دهید:
از نوع كسر بودجه غيرمعقول بوده و دولت در رفع آن بايد بكوشد از نظر علماي اقتصادي دو دليل موجب كسري بودجه اداري ميشود: 1- فقدان سازمان مناسب و سيستم وصول درآمد. 2- فقدان مديريت صحيح و عدم هماهنگي در كار.
11. 2-كسري بودجه ناشي از اوضاع اقتصادي را توضیح دهید:
هر كشوري داراي دوران اقتصادي معيني است كه هر چند سال يك بار تكرار ميشود. به اين دوران سيكل اقتصادي ميگويند كه از نظر مراحل ترقي به بهبود و رونق، و از نظر مراحل تنزل به بحران و ركود تقسيم ميشود. اين نوع كسري بودجه به دلايل زير ايجاد ميشود:
1- بعلت تغيير شرايط اقتصادي: از دوره رونق به مرحله بحران و ركود ايجاد ميگردد. در دورههايي تغييرات زيادي در وصول درآمدها ايجاد ميگردد و اين در حالي است كه دولت تعهدات زيادي را انجام داده است و قادر به كاهش مخارج خود نيست. بنابراين در مراحل رشد اقتصادي با افزايش درآمد و در مراحل تنزل و ركود دچار كسري بودجه ميشد.
2- تغييرات و نوسانات فصلي: كه كوتاه مدت ميباشد، ممكن است موجب كاهش درآمدهاي دولت شود مانند: كاهش قيمت نفت، كاهش محصولات كشاورزي
3- حوادث غير مترقبه: كه ضمن كاهش محصولات ملي و محدود شدن ظرفيتهاي مالياتي جامعه سهم ماليات دريافتي دولت كاهش يافته و كسري بودجه ناشي از اوضاع احوال اقتصادي اجتناب ناپذير است. در اين شرايط اگر دولت هزينههاي خود را كاهش دهد وضع اقتصادي بدتر خواهد شد.
12. 3- كسري بودجه مربوط به زيربناي اقتصادي را توضیح دهید:
عدم هماهنگي بين درآمدها و هزينهها در بلند مدت، اين نوع كسري بودجه را ايجاد مينمايد. علت چنين امري، افزايش هزينههاي عمراني است كه در طولاني مدت صورت ميگيرد. لذا بهمنظور تقويت زيربناي اقتصادي و اجتماعي جامعه، اين نوع كسري بودجه به عمد ايجاد ميشود. به خاطر كافي نبودن درآمدها دولت از نظر تأمين مالي، هزينههاي عمراني اغلب منجر به كسري بودجه عمراني ميشود. برخي كسري بودجه عمراني را كسري نميدانند. چون هزينههاي عمراني مخارج توليد است و دليل آن اين است كه اين نوع كسري بودجه بلندمدت است و از طريق انتشار پول نميتواند تأمين شود. بلكه از طريق انتشار اوراق قرضه تأمين مالي انجام ميپذيرد.
13. روشهاي تأمين كسري بودجه را نام برده و سه مورد را توضیح دهید:
كشورها براي تأمين كسري بودجه از روشهاي مختلف استفاده ميكنند، كه اين روشها را بهشرح زير توضيح خواهيم داد:
1- سياست درآمدي كه به دو قسمت تقسيم ميشود:
الف- سياستهاي درآمدي مثبت كه خود شامل چهار بخش است:
1- افزايش صدور مواد نفتي 2- افزايش صدور مواد غير نفتي
3- افزايش مالياتها 4- افزايش توليد كالا و خدمات
ب- سياستهاي درآمد منفي كه خود شامل دو بخش است:
1- افزايش قيمت كالا و خدمات 2- فروش داراييهاي ملي (بدترين راه تأمين كسري بودجه)
2- سياستهاي هزينهاي به دو بخش تقسيم ميشود:
الف- كاهش هزينههاي جاري
ب- كاهش هزينههاي عمراني
3- سیاست پولی به سه دسته تقسیم میشود:
الف- انتشار یا چاپ اسکناس بدون پشتوانه
ب- تضعیف قدرت خرید پول داخلی و افزایش نرخ تسعیر
ج- افزایش قیمت طلاي پشتوانة اسکناس به اندازه تفاوت ایجاد شده،
4- سیاست استقراض:
سیاست استقراض به دو دسته استقراض داخلی و خارجی تقسیم میشود.
قرضه داخلی و خارجی هریک به دو دسته نقدی و غیرنقدی تقسیم میشود.
الف ـ قرضه نقدی: دریافت وام از دولتهای خارجی و کشورهایی که درآمد اضافی دارند و حاضر هستند وام به کشورهای دیگر بدهند، دریافت وام از موسسات و شرکتهای خارجی وامهایی که بخش خصوصی در خارج از کشور دریافت میکند.
ب ـ قرضه غیرنقدی
5ـ افزایش صادرات:
به خصوص مواد خام که در کوتاه مدت میتواند منبع مهمی در تأمین کسری بودجه ارزی باشد. مهمترین منبع درآمد ارزی کشور ما صادرات نفت خام است.
6ـ کاهش هزینههای ارزی:
این کاهش نباید باعث هرج و مرج اولویت برنامهها شود؛ زیرا موجب زیانهای جبرانناپذیری در اقتصاد خواهد شد. این کاهش باید از اولویتهایی که درجه پایین دارند، شروع شود تا خطاهای آن در مسیر اجرای توسعه کمتر شود.
7ـ استفاده از ذخیرههای ارزی:
چون ذخایر ارزی جایگاه ویژهای در نظام اقتصادی کشور دارند باید فقط در شرایط اضطراری و نیز مقایسه درجه اهمیت و نوع هزینه در مقابل حفظ ذخیره ارزی پس از تشخیص اولویتها اعمال شود.
8ـ کاهش ارزش پول ملی:
در کشورهای توسعه یافته کاهش ارزش پول ملی درمقابل پولهای دیگر کشورها شامل کاهش بهای تمام شده کالا و کاهش قیمت کالاهای صادراتی، افزایش صادرات، جبران کسری موازنه پرداختها و... میشود. در کشورهای در حال توسعه کاهش ارزش پول ملی، افزایش بهاي خدمات و کالاها در داخل کشور عدم افزایش صادرات بهعلت نامرغوب بودن کالاهای تولیدی و عدم امکان رقابت با کالاهای مشابه کشورهای پیشرفته موجب کاهش ارزش پول میشود.
14. 3- اصل تقدم درآمدها بر هزینهها را بیان نمائید :
برخی دانشمندان " تقدم درآمدها برهزینهها " را بهعنوان یکی از اصول بودجه مطرح کردهاند. یعنی نخست باید درآمدها و منابع را برآورد و آنگاه متعادل با آن، هزینهها و مصارف را پیشبینی کرد. برخی نیز تقدم درآمد بر هزینه یا عکس آن را بیمعنا پنداشته اصل را بر درستی و بهجا بودن هزینهها دانستهاند.
15. 4 - اصل جامعیت – یا کاملیت را بیان نمائید :
بودجه باید شامل همه درآمدها و منابع، و تمام هزینهها و مصارف باشد. همچنین ماده 39 ق. م. ع اصل جامعیت بودجه را چنین تعریف کرده است: وجوهی که از محل درآمدها و سایر منابع تأمین اعتبار در بودجه عمومی وصول میشود و همچنین درآمدهای شرکتهای دولتی به استثنای بانکها و موسسات اعتباری و شرکتهای بیمه باید به حسابهای خزانه که در بانک مرکزی افتتاح میگردد واریز شود. همچنین اصل 53 قانون اساسی نیز میگوید کلیه دریافتهای دولت باید در حساب خزانهداری کل واریز شود و همه پرداختهای دستگاههای دولتی از محل اعتبارات مصوب بهموجب قانون صورت میگیرد.
16. دو قاعده کلی در اصل جامعیت بودجه را نام ببرید: ( مهم)
1- درآمدها و هزینهها همدیگر را تهاتر نکنند
2- همه اقلام درآمدها و همه اقلام هزینهها در بودجه عمومی منعکس گردند و هیچ چیز از قلم نیافتد.
17. 5- اصل تفصیل یا شاملیت بودجه را شرح دهید:
براساس این اصل دولت باید بودجه را بهصورت مشروح و با جزییات آن تهیه و تنظیم و به مجلس پیشنهاد نماید و نمیتواند هیچ بخشی از آن را جدا در نظر بگیرد. به این صورت که باید بودجه دستگاهها و سازمانهای مختلف به تفضیل و تفکیک درآمد و هزینه طبقهبندی شده و در قالب برنامهها و طرحها بهصورت استانی و ملی در لایحه منعکس شود. اصل فوق باید طوری رعایت شود که امکان بررسی جزییات مربوط را به نمایندگان بدهد در واقع عدم رعایت اصل شاملیت و تفضیل بودجه امکان تجزیه و تحلیل مجلس و تشخیص ضرورت اقلام بودجه را منتفی مینماید. و نظارت مجلس و دیوان محاسبات بر درآمدها و هزینههای انجام شده به نحوه موثر و کامل انجام نخواهد شد.
18. 6 - اصل تخصیص بودجه را شرح دهید :
طبق این اصل دولت موظف است هر اعتباری را صرفاً به همان محلی اختصاص دهد که در بودجه مصوب شده است. دولت باید موظف باشد که در عمل مطابق آنچه که در بودجه تعیین و اجازه داده شده است هزینه نماید. نباید بودجه تخصیص پیدا کرده برای یک امر را خرج موضوع دیگری نماید چون در این صورت نتیجه مورد نظر از اصل شاملیت و کاملیت بودجه حاصل نخواهد شد. بر اساس این اصل تمام ارقام منظور در بودجه باید به همان وضع و ترتیبی که در بودجه تعیین و اجازه داده شده است وصول و مصرف شود. طبق این اصل هر رقم اعتباری که برای هزینهای در بودجه پیشبینی شده است تنها برای همان هزینه قابل مصرف است و نباید آن را برای منظور دیگری خرج کرد.
19. 7 - اصل وحدت بودجه را شرح دهید :
براساس این اصل دستگاههای مختلف دولتی میبایست یک بودجه واحد یک پارچه و مرتبط با یکدیگر تهیه کنند. به عبارتی هر دستگاه نباید برای خود بودجه جداگانه تدارک ببیند. زیرا امکان رسیدگی و کنترل و برنامه ریزی کلان بسیار ضعیف خواهد شد. از طرف دیگر با توجه به اینکه کارهای جامعه معمولا ًتوسط دو بخش عمومی وخصوصي انجام میشود. برای جلوگیری از دوباره کاری، پراکندگی امور، اتلاف وقت و اتلاف منابع به دولتها توصیه شده است که فقط یکبار بودجه واحدی در یک مجموعه به مجلس ارايه و به تصویب برسانند. لذا دولت میباید بودجه تمام دستگاهها را بهنحوی از خزانه و بهطور مستقیم استفاده نماید که بخشی از عملیات را در برگیرد. پس لایحه بودجه که حاوی بودجه عمومی دولت، بودجه شرکتهای دولتی و بودجه موسسات انتفاعی وابسته به دولت است باید یکجا تهیه و جهت تصویب به مجلس ارايه شود.
- متمم بودجه یکی از موارد استثناء به اصل وحدت بودجه است.
20. 8- اصل انعطاف پذیری بودجه (نرمش بودجه ) را شرح دهید:
مطابق این اصل چنانچه دولت در پیشبینی بودجه اعم از درآمدها و يا هزینههای خود در طول سال با مشکل مواجه شود. میتواند از طریق سیستم بودجه و ارائه آن به مجلس بودجه خود را ترمیم کند. ضمناً در داخل هر دستگاه اجرایی به وزیر یا مسئول مربوطه تا حدی اجازه داده میشود که نسبت به جابجایی اعتبارات از طریق معاونت راهبردی اقدام کند. (اصلاحیه بودجه). لیکن در این زمینه نیز مانند هر موضوع دیگری باید اندازه نگه داشت تا این اصل راه گریزی از مقررات و توجیه برون رفتن از چارچوب معیارها نگردد.
21. مراحل بودجهنویسی ـ سیر تحول فنی بودجه را نام ببرید :
در بیشتر کشورهای دنیا برای تصویب بودجه از نظام پارلمانی معمولاً از چهار مرحله، تهیه، تنظیم و پیشنهاد، تصویب، اجرا و نظارت بر اجرای بودجه تشکیل میشود. مجموع این چهار مرحله را دوره بودجه، مراحل بودجه یا سیکل یا گردش کار بودجه مینامند.
22. 1 - مرحله تهيه، تنظيم و پيشنهاد بودجه را بصورت چکیده بیان نمائید:
این مرحله از یک دیدگاه مهمترین دور بودجه است. در این مرحله در ایران با ارسال بخشنامه بودجه با امضای مقام رییس جمهور یا معاون وی به تمام وزارتخانهها، موسسات دولتی، موسسات انتفاعی وابسته به دولت، نهادهای انقلابی و کلیه دستگاههای اجرایی که به گونهای از بودجه دولت منتفع میگردند، شروع میشود. به همراه این بخشنامه، دستورالعملهایی که بهپیوست فرمهای مخصوص جهت اخذ اطلاعات مالی و عملیاتی است در قالب مقرراتی که به ضوابط مالی ناظر بر تهیه و تنظیم بودجه مشهور است در دو جلد، یکی برای وزارتخانهها و موسسات دولتی و نهادهای انقلابی و دستگاههايی كه دارای برنامه و مواد هزینه هستند و دیگری برای شرکتهای دولتی. موسسات انتفاعی وابسته به دولت و کلیه دستگاههای اجرایی که به طریق بازرگانی اداره میشوند ارسال میگردد.
بخشنامه بودجه شامل کلیاتی است بیانگر اولویتهای موردنظر، سیاستها و گرایشهای دولت که باید موردتوجه دستگاهها باشند. این بخشنامه نوعی دستورکار کلی تهیه و تنظیم بودجه است تا به دستگاهها و وزارتخانهها چارچوب برنامه و بودجه، هدفها، اولویتها و خطمشی کلی دولت در سال بودجه را نشان دهد. بخشنامه بودجه و همچنین تاریخ تهیه و تنظیم، زمان ارسال بودجه پیشنهادی دستگاهها و وزارتخانهها به معاونت راهبردی ريیسجمهور و تاریخ رسیدگی در آن معاونت و شورای اقتصاد، و تاریخ ارسال بودجه پیشنهادی به هیأت دولت را نشان میدهد.
پس از ابلاغ بخشنامه بودجه ، دفتر بودجه در هریک از نهادها ، وزارتخانهها و سازمانها بر حسب مورد بخشهای مربوط به خود را همراه با دستور کار تهیه و تنظیم بودجه خود تنظیم و به واحدهایی که ازنظر دفتر بودجه مرکز هزینه يا مرکز بودجهاند میفرستد. در واقع کار تهیه و تنظیم بودجه از این گام آغاز میشود.
پس از دریافت بودجه پیشنهادی مراکز هزینه در دفتر بودجه بررسی و کارشناسی انجام شده و بودجه پیشنهادی دستگاه تهیه و تنظیم میگردد. بودجه پیشنهادی با امضای بالاترین مقام در چارچوب فرمهای ویژه به معاونت راهبردی رئیسجمهور فرستاده میشود.
بودجه شرکتهای دولتی به معاونت راهبردی نیز فرستاده و پس از دریافت نظر مشورتی برای تصویب به مجمع عمومی صاحبان سهام داده میشود. بودجه شرکتها پس از تصویب مجمع عمومی برای هماهنگی کارها و برنامههای دولت و برای آگاهی مجلس در پیوستهای جداگانه همراه بودجه کل کشور به مجلس فرستاده میشود .
مسئولیت دفاع از بودجه پیشنهادی دستگاهها ي اجرايي، دفتر بودجه هر دستگاه در معاونت راهبردی میباشد. پس از بررسی کارشناسی بودجه پیشنهادی دستگاهها بودجه به شورای اقتصاد فرستاده میشود . درآنجا پس از بحث و بررسیهایی و تغییرات احتمالی بودجه کل کشور به هيأت دولت فرستاده میشود. بودجه کل کشور پس از بحث و بررسی و تأیید هیأت دولت به عنوان بودجه کل کشور با امضاء بوسیله ريیسجمهور به مجلس تقدیم میگردد.
اين مرحله فنیترین قسمت از فرآیند بودجه را تشکیل میدهد. قوه مجریه مسئول تهیه و تنظیم و پیشنهاد بودجه است.
اقداماتی که در ایران در مرحله تهیه و تنظیم بودجه به عمل میآید:
1ـ پیشبینی مقدماتی بودجه 2ـ تهیه گزارش اقتصادی سالانه
3ـ بخشنامه بودجه 4ـ تهیه وتنظیم بودجه در دستگاهها.
23.2 - مرحله تصویب را به اختصار بیان نمائید:
تصویب بودجه از وظایف و اختیارات قوه مقننه است. با تصویب بودجه عملکرد دولت به وسیله نمایندگان ملت نظارت و کنترل میگردد.
در این مرحله قوه مقننه رسیدگی بودجه عمومی را که حاوی کلیه برنامهها، طرحها و فعالیتهای قوه مجریه در سال آتی است بهعهده میگیرد. لایحه بودجه در کمیسیونهای تخصصی مجلس (که به عنوان کمیسیونهای فرعی مطرح میشوند) بررسی میشود و کمیسیون تلفیق به عنوان کمیسیون اصلی نظر کمیسیونهای تخصصی را دریافت و مسئولیت رسیدگی نهایی را برعهده میگیرد. کمیسیون تلفیق از کلیه اعضای کمیسیون برنامه و بودجه و محاسبات و یک نفر از هریک از کمیسیونهای تخصصی مجلس (غیر از کمیسیون تحقیق و تدوین آییننامه داخلی مجلس) تشکیل میشود. شایان ذکر است در این مرحله هدف تصویب اعداد و ارقام نیست بلکه بررسی سیاستها و برنامههای دولت و توجیهات اقتصادی، اجتماعی و... این برنامهها و سیاستهاست که در اعداد و ارقام تجلی یافته است.
24.3- منظور از اجرای بودجه چیست؟
اجرای بودجه شامل کلیه مراحلی است که برای وصول درآمدها و سایر منابع تأمین اعتبار از یکطرف و مصرف اعتبارات پیشبینی شده و مصوب از طریق دیگر طی میگردد .
بنابراین اجرای بودجه شامل تحقق ارقام پیشبینی شده در بودجه مصوب و به عبارت دیگر وصول درآمدها پرداخت هزینهها برای نیل به مقاصد و اهداف معین طبق قوانین و مقررات مربوطه است.
در مرحله اجرا، مراحل فرعی را نام برده و دو مورد را توضیح دهید:
در مرحله اجرا، بودجه خود دارای مراحل فرعی دیگری است : الف ) ابلاغ بودجه ب) مبادله موافقت نامه هاي فعاليتهاي جاري وعمراني ج) تخصيص اعتبار د) مصرف اعتبارات دستگاههای دولتی موظفاند برای مصرف اعتبارات مصوب، موافقتنامههایی تنظیم و با معاونت برنامه ريزي و نظارت راهبردي مبادله نمایند و پس از تخصیص اعتبارات مصوب، طی مراحل هفتگانهای که شرح آنها گفته خواهد شد آن را به مصرف برسانند.
الف ) ابلاغ بودجه – امري است كه درباره كليه قوانين ،رعايت مي شود .بدين معني كه هرقانوني از جمله قانون بودجه پس از تصويب مجلس مي بايد از طرف دولت (توسط سازمان مديريت وبرنامه ريزي ) به دستگاه هاي اجرايي ابلاغ گرددتا قابل اجرا باشد .
ب) مبادله موافقتنامه فعاليتهاي جاري وطرحهاي عمراني- موافقتنامه سندي است حقوقي ومالي كه بين دستگاه اجرايي وسازمان مديريت وبرنامه ريزي مبادله مي گردد .دستگاه هاي اجرايي مكلف اند بر اساس شرح فعاليت هاوطرحها كه بين دستگاه وسازمان مديريت وبرنامه ريزي مورد توافق واقع شده است در حدود اعتبارات مصوب عمل نمايند . بر اين اساس براي هر طرح عمراني وفعاليت جاي يك موافقت نامه شرح عمليات تهيه مي شود وبه امضاي مقامات مجاز دستگاه اجرايي وسازمان مديريت وبرنامه ريزي سابق (معاونت راهبردي رياست جمهوري ) مي رسد .
ج) تخصیص اعتبار:
درآمدهای پیشبینی شده در بودجه کل کشور در طول سال بهتدریج وصول و هزینهها نیز باتوجه به زمان و سایر عوامل در این مدت پرداخت میشوند. براساس اصل تقدم درآمدها بر هزینهها تا درآمد نباشند امکان پرداخت وجود ندارد. بنابراین باتوجه به عواملی همچون وجود نقدینگی و اولویتهای اقتصادی، اجتماعی، اعتبارات سالانه دستگاهها در قالب یک ماهه یا سه ماهه قسطبندی میشود که به آن تخصیص میگویند. بنابراین تخصصی عبارت است از دادن مجوز استفاده از مبالغ معینی از اعتبارات مصوب سالانه در دورههای زمانی مشخص (سهماهه) به عبارتی دیگر تخصیص اعتبار تعیین صحیح اعتباری است که در دورههای زمانی معینی در سال، برای تأمین هزینه اجرای برنامهها، عملیات و سایر پرداختها موردنیاز است. هدف اصلی تخصیص کنترل دقیق هزینه های دولت و سازمانهای دولتی و ایجاد تعادل میان دریافتها و پرداختهای دولت است.
25. د) مراحل مصرف اعتبارات را نام ببرید ( 7 مورد):
قانون محاسبات عمومي مراحل مصرف اعتبارات يا مراحل خرج را بهشرح زير آورده است:
1- تشخيص: عبارت است از تعيين و انتخاب كالا و خدمات و پرداختهايي كه تحصيل يا انجام آنها براي اجراي برنامههاي دستگاههاي اجرايي ضروري است. اين كار بر عهده رييس دستگاه مصرف كننده اعتبار يا مقامات مجاز از طرف اوست كه تشخيص دهد خريد چه كالاها يا خدماتي براي هدفهاي سازمان لازم است. بديهي است كه ذيحساب حق دخالت در تشخيص را ندارد مگر آنكه خريد در جهت اهداف دستگاه نباشد.
2- تأمين اعتبار: وقتي كالا و خدمات معين باشد بايد اعتبار آن هم تخصيص يابد. تأمين اعتبار عبارت است از اختصاص تمام يا قسمتي از اعتبارات مصوب براي هزينه معين از سوي ذيحساب.
3- تعهد: از نظر قانون محاسبات عمومي عبارت است از ايجاد دين بر ذمه دولت ناشي از:
الف- تحويل كالا يا انجام دادن خدمت
ب- اجراي قراردادهايي كه با رعايت مقررات منعقد شده باشند.
ج- احكام صادره از مراجع قانوني و ذي صلاح
د- پيوستن به قراردادهاي بينالمللي و عضويت در سازمانها و مجامع بينالمللي با اجازه قانون
4- تسجيل: عبارت است از تعيين ميزان بدهي قبل از پرداخت به موجب مدارك اثبات كننده بدهي. در اين مرحله ميزان بدهي و وجهي كه تعيين ميگردد بايد از محل اعتبار تخصيصي به شخص حقيقي يا حقوقي كه تعهد به نفع او صورت گرفته است تأديه گردد.
5- حواله: حواله اجازهاي است كتبي كه مقامات صلاحيتدار وزارتخانه، مؤسسة دولتي، دستگاه اجرايي محلي، نهادهاي عمومي غيردولتي يا ساير دستگاههاي اجرايي براي تأديه تعهدات و بدهيها، عهدة ذيحساب در وجه ذي نفع صادر ميكنند.
6- درخواست وجه: براي پرداخت حوالههاي صادره از طرف ذيحساب از خزانه درخواست وجوه لازم از محل اعتبارات مصوب و تخصيص يافته بهعمل ميآيد و در اختيار دستگاه اجرايي قرار ميگيرد.
7- هزينه قطعي: عبارت است از پرداختهايي كهبهطور قطعي به ذينفع در قبال تعهديا تحت عنوان كمك يا عناوين مشابه با رعايت قوانين و مقررات مربوط صورت ميگيرد.
26.4 - کنترل و نظارت بر بودجه را به اختصار توضیح دهید :
نظارت بر بودجه از نظر صحت عملیات اجرایی و انطباق آن با هدفها و برنامهها اهمیت بسیاری دارد. بودجه مأموریتی است که قوه مقننه به دولت محول میکند و بايد بنحوی از درستی انجام این مأموریت آگاهی یابد. نظارتی که مجلس ابتدا از طریق دیوان محاسبات بهطور غیرمستقیم و سپس با رسیدگی به گزارش تفریغ بودجه بهصورت مستقیم انجام میدهد. در پی این هدف است که هم نظارت قضایی و هم نظارت پارلمانی محقق میشود. از طرف دیگر دستگاه دولت نیز به سبب وسعت فراوانی که دارد باید اطمینان یابد که آنچه در اندام و درون آن انجام میشود در جهت هدفهای برنامه است. این نیاز نیز لزوم نظارت اداری و عملیاتی دولت بر خود و کارکنانش را مطرح میسازد.
انواع كنترل بودجه:
عمليات اجرايي صحيح و منطبق با هدفها و برنامههاي پيشبيني شده، در تحقق سياستها و خطمشيهاي دولت بسيار مؤثر است به همين خاطر نظارت و كنترل به اجراي بودجه اهميت بسياري دارد.
27.سه نوع نظارت بر اجراي بودجه را بیان نمائید:
1- نظارت و كنترل قوه مجريه (نظارت دروني)
2- نظارت و كنترل قوه مقننه (نظارت بيروني)
3- نظارت و كنترل قوه قضاييه
28. نظارت و كنترل قوه مجريه به چند شکل انجام می شود ؟
اين نظارت به دو شكل 1- نظارت مالي قبل و يا حين خرج (نظارت اداري) و 2- نظارت عملياتي انجام شده.
29. الف- نظارت مالي را بطور کامل شرح دهید:
هدف اصلي اين نظارت كه نظارت حين خرج اعمال ميگردد، عدم تجاوز هزينههاي دولت از اعتبارات مصوب است. اين نوع نظارت جزء وظايف وزارت امور اقتصاد و دارايي بهشمار ميآيد و از راههاي زير اعمال ميگردد.
1- براساس قانون محاسبات عمومي: اختيار و مسئوليت تشخيص و انجام تعهد و تسجيل و حواله بهعهده وزير مربوطه يا رييس مؤسسه و مسئوليت تأمين اعتبار و تطبيق پرداخت با قوانين و مقررات بهعهدة ذيحساب است.
2- خزانه: سازمانهاي دولتي براي اينكه بتوانند از اعتبارات مصوب جهت پرداخت هزينههاي خود استفاده كنند، پس از طي مراحل تفضيلي اجراي بودجه توسط ذيحساب درخواست وجه ميكنند. ولي صدور درخواست وجه لزوماً موجب پراخت نميگردد. زيرا قبل از پراخت وجه خزانه صحت صدور درخواست وجه و مطابقت آن را با اعتبارات مصوب و مقررات قانوني مورد بررسي قرار ميدهد و سپس وجوه درخواست شده را در حدود اعتبارات مصوب كارسازي ميكند.
در رسيدگي قبل از پرداخت بايد نكات زير مورد بررسي قرار ميگيرد:
1- آيا تعهد انجام شده است؟ به عبارت ديگر آيا خدمتي انجام شده است يا كالايي تحويل گرديده است؟
2- آيا اين تعهد طبق مقررات قانوني انجام شده است و مستند آن صحيح است؟
3- آيا مبالغ درخواستي صحيح است؟
4- آيا مبالغ درخواستي در حدود اعتبارات مصوب در بودجه است ؟
30. ب – نظارت عملياتي را بطور کامل شرح دهید:
منظور از اين نظارت به كارگيري بودجه بهعنوان وسيلهاي براي نيل به اهداف مطلوب است. در حقيقت هدف از كنترل عملياتي، بررسي نتايج حاصل از پرداخت مخارج است. براساس قانون محاسبات عمومي در معاونت برنامه ريزي و نظارت راهبري موظف است در مورد اجراي فعاليتها و طرحهاي عمراني كه هزينه آن از محل اعتبارات جاري و عمراني دولت تأمين ميشود بهمنظور ارزشيابي و از نظر مطابقت عمليات و نتايج حاصله به هدفها و سياستهاي تعيين شده در قوانين برنامه عمراني و قوانين بودجه كل كشور دستورالعملها و مشخصات طرحها و مقايسه پيشرفت كار با جدولهاي زماني فعاليتهاي جاري و طرحهاي عمراني مربوط نظارت كند. براي انجام اين منظوربهطور مستمر از عمليات طرحها و فعاليتهاي دستگاههاي اجرايي بازديد و بررسي كند و دستگاه اجرايي را مراتباً در جريان نظارت و نتايج حاصل از آن بگذارد.
31. 2- نظارت و كنترل قوه مقننه (نظارت بيروني) به چند نوع است؟
اين نظارت كه از نوع نظارت قانوني است، به دو نوع نظارت قضايي و نظارت پارلماني تقسيم ميشود:
الف- نظارت قضايي: اعمال نظارت قضايي بر عهده ديوان محاسبات كشور است كه مستقيماً زير نظر مجلس شوراي اسلامي انجام وظيفه ميكند. بر اساس قانون اساسي، ديوان محاسبات به كليه حسابهاي وزارتخانهها، مؤسسات، شركتهاي دولتي و ساير دستگاههايي كه به نحوي از انحاء از بودجه كل كشور استفاده ميكنند به ترتيبي كه قانون مقرر ميدارد، رسيدگي يا حسابرسي مينمايد كه هيچ هزينهاي از اعتبارات مصوب تجاوز نكرده و هر وجهي در محل خود به مصرف رسيده باشد.
ب- نظارت پارلماني: در حكومتهاي دموكراسي نظارت پارلماني به درآمدها و هزينههاي مملكتي يك اصل مسلم تلقي ميشود و قانونگذار خود را محق و موظف به نظارت و كنترل بودجه مصوب خود ميداند. اين نظارت در جريان اجراي بودجه و همچنين پس از خاتمه سال مالي اجرا مينمايد.
32.3- نظارت و كنترل قوه قضاييه را با اختصار توضیح دهید:
سازمان بازرسي كل كشور كه زير نظر قوه قضاييه فعاليت ميكند وظايف نظارتي وسيعي را بر طبق قانون مصوب 19/7/1360 بهمنظور اجراي صحيح قوانين در دستگاههاي اجرايي بر عهده دارد كه بشرح زير است:
1- بازرسي مستمر از كليه وزارتخانهها، ادارات نيروهاي نظامي و انتظامي، مؤسسات و شركتهاي دولتي، شهرداريها و....
2- بازرسيهاي فوقالعاده برحسب دستور رييس قوه قضاييه و يا به دستور كميسيون اصل 90 قانون اساسي مجلس شوراي اسلامي و يا به تقاضاي وزير يا مسئول دستگاه اجرايي ذيربط
3-اعلام موارد تخلف و نارساييها و سوء جريان اداري و مالي درخصوص وزارتخانهها و نهادهاي عمومي به رييسجمهور و درخصوص مؤسسات و شركتهاي دولتي وابسته به وزير وزارتخانه ذيربط و درخصوص شهرداريها و مؤسسات وابسته به آنها به وزير كشور و درخصوص مؤسسات تحت غير دولتي كمك بگير از دولت به وزير امور اقتصادي و دارايي در ماده 10 قانون ياد شده ضمانت اجراي نظارت سازمان بازرسي كل كشور چنين پيشبينيشده است: وزير يا مسئول دستگاه مربوط موظف است از تاريخ دريافت گزارش هيأت بازرسي حداكثر ظرف 10 روز عمليات اجرايي را بهمنظور انجام دادن پيشنهادهاي مندرج در گزارش مزبور، شروع كند و مفاد جريان كار را مرتباً به اطلاع سازمان برساند. سازمان موظف است تا حصول نتيجه نهايي جريان امر را پيگيري كند.
33. طبقه بندي بودجه اي به چند دسته تقسیم می شود؟
به طور كلي طبقه بندي بودجه اي را مي توان به اين شرح تقسيم بندي كرد: 1) طبقه بندي درآمد ها و ساير منابع تأمين اعتبار ؛ 2) طبقه بندي هزينه اي ؛ 3) طبقه بندي عملياتي ؛ 4) طبقه بندي سازماني ؛ 5) طبقه بندي اقتصادي
در ادامه به تفضيل به شرح هر يك از اين طبقه بندي ها مي پردازيم .
- انواع طبقهبندي درآمدها و واگذاري داراييهاي سرمايهاي در ايران:
طبقهبندي درآمدها تا قبل از سال 1381 در بودجه كل كشور براساس نوع آن به سه گروه طبقهبندي ميشدند. 1- درآمدهاي عمومي 2- درآمدهاي اختصاصي 3- درآمد شركتهاي دولتي.
34. درآمدهاي عمومي دولت عبارتست از:
درآمدهاي وزاتخانهها و مؤسسات دولتي و ماليات و سود سهام شركتهاي دولتي و درآمد حاصل از انحصارات و مالكيت و ساير درآمدهايي كه در قانون بودجه كل كشور تحت عنوان درآمد عمومي منظور ميشود.
35.موارد اقلام درآمد عمومي را نام ببرید؟
درآمد عمومي در قانون بودجه كل كشور شامل بخشهاي زير است:
بخش اول: مالياتها كه به ماليات مستقيم و غيرمستقيم تقسيم ميشود:
بخش دوم: دريافت كمكهاي اجتماعي
بخش سوم: دريافت كمكهاي بلاعوض
بخش چهارم: درآمدهاي اموال و دارايي
بخش پنجم: درآمدهاي خدمات و فروش كالا
بخش ششم: درآمدهاي جرايم و خسارات
بخش هفتم: درآمدهاي متفرقه
36. درآمدهاي اختصاصي دولت عبارتست از:
درآمدهايي كه بهموجب قانون براي مصرف يا مصارف خاص در بودجه كل كشور تحت عنوان درآمد اختصاصي منظور ميگردد. اين درآمدها به موجب قانون توسط دستگاههاي اجرايي وصول و به خزانه دولت واريز و كلاً به مصرف هزينههاي خاص همان دستگاه ميرسند. طبق ماده 64 قانون محاسبات عمومي كشور، اعتبارات مصوب از محل درآمدهاي اختصاصي تا آخر سال مالي در حدود درآمدهاي وصولي مربوط قابل تعهد و پرداخت است و مانده وجوه اعتبارات از محل درآمد اختصاصي مصرف نشده هرسال بايد تا پايان فروردين سال بعد به خزانه برگشت داده شود تا به حساب درآمد عمومي كشور منظور گردد.
37. درآمد شركتهاي دولتي عبارتست از:
درآمدهايي كه در قبال ارايه خدمت يا فروش كالا و ساير فعاليتها كه شركتهاي مذكور به موجب قوانين و مقررات مجاز به انجام آنها هستند عايد آن شركتها ميشود ساير منابع شركتهاي دولتي عبارت است از منابعي كه شركتهاي مزبور تحتعنوان كمك دولت، وام، استفاده از ذخاير (ناشي از سود يا استهلاك) كاهش سرمايه در گردش (نقدينگي) و يا عناوين مشابه به موجب قانون مجاز منظور كردن آن در بودجههاي خود هستند.
38. مصارف بودجه عمومي دولت شامل چند بخش است؟ ( مهم )
1- اعتبارات هزينه اي ( اعتبارات جاري) : شامل هزينه از محل درآمد عمومي و اختصاصي است .
2- اعتبارات تملك داراييهاي سرمايه اي : اين اعتبارات كه شامل طرحهاي عمراني است ، از محل درآمد فروش نفت خام و فروش اموال و داراييهاي ثابت مانند ساختمان و تأسيسات ، ماشين آلات و تجهيزات ، فروش اراضي و ساير داراييهاي ثابت سرمايه اي تآمين مي شود .
3- اعتبارات تملك داراييهاي مالي : شامل باز پرداخت وامهاي، ديون ، بازپرداخت اصل اوراق مشاركت و مانند آنها كه در رديفهاي متمركز بودجه قرار ميگيرند . اين اعتبارات از محل درآمد حاصل از فروش اوراق مشاركت ، استفاده از صندوق ذخيره ارزي( صندوق توسعه ملي ) ، واگذاري سهام شركت هاي دولتي ، وامهاي داخلي و خارجي تأمين مي شوند.
4- هزينه از محل درآمد اختصاصي .
39. ضرورت طبقهبندي هزينهها را بیان نمائید :
1- ايجاد سيستم و چارچوبي جامع و كامل براي ثبت منظم كليه فعاليتها، برنامهها و جريانهاي اقتصادي در جامعه
2- ايجاد تصوير روشن و جامعي از ساختار اقتصادي جامعه و ميزان و نحوه تركيب فعاليتهاي اقتصادي با يكديگر.
3- بررسي و تجزيه و تحليل وضع اقتصادي و روند تغييرات آن بهمنظور پيريزي بانك جامع اطاعاتي.
4- استفاده از دادههاي ثبت شده در بانك اطلاعات در سياستگذاريها.
طبقهبندي هزينهاي از يك عدد 5 رقمي تشكيل شده است كه رقم اول سمت چپ آن فصل هزينه، دومين و سومين رقم سمت چپ آن ماده هزينه و چهارمين رقم جزء ماده و پنجمين رقم ريز ماده ميباشند.
40. اهداف عمده طبقهبندي عملياتي را نام برده و دو مورد را توضیح دهید :
هدف طبقهبندي عملياتي شناخت عمليات مختلف دولت است، لذا در درجه اول دولت بايد بداند چه ميكند، سپس براي همه روشن سازد كه چه كاري براي مردم انجام خواهد داد. بنابراين، اهداف عمده اين طبقهبندي را ميتوان بهشرح زير ذكر نمود:
1- برنامهريزي: عبارت است از ايجاد امكان تصميمگيري درجهت چشم انداز دروني و سيماي توسعه ملي و انتخاب مناسبترين شيوهاي اجرايي در قالب برنامههاي عملي و تعيين اولويتها در جهت حركت به سمت هدف.
2- بهبود مديريت: اين طبقهبندي براي انجام آگاهي كليه دستاندركاران اجراي بودجه بهعنوان يك وسيله مؤثر در بهبود مديريت بشمار ميرود. اين طبقهبندي به مديران كمك ميكند تا بر حجم و ميزان كارها و مسئوليتهاي محول شده و نيز ميزان منابع لازم، به خوبي استفاده كنند.
3- تجزيه و تحليل: طبقهبندي بودجهاي بايد به نحوي تنظيم شود كه بتوان براساس آن تأثيرات اقتصادي عمليات دولت را در هر حالت تجزيه و تحليل نمود. لذا در صورت دقت در طبقهبندي كمك شاياني به مجريان در پيشبيني و تجزيه و تحليل نتايج اجراي بودجه خواهد شد.
4- نظارت بر انجام عمليات دولت: براي انجام برنامههاي خود و نيل به اهداف و براي وصول درآمدها، پرداخت وجوه، واحدهاي سازماني و يا اشخاص معيني، در داخل اين سازمانها مسئول شناخته شده است. طبقهبندي بودجهاي بايد به نحوي باشد كه بتواند اين مسئوليتها را به صراحت تعريف كند تا بتوان آن را تشخيص داد. در واقع طبقهبندي در اينجا بهعنوان ابزاري براي كنترل عمليات در خدمت مديريت ميباشند.
+ نوشته شده در جمعه بیستم دی ۱۳۹۲ ساعت 11:23 توسط مجيد مرزاني
|